Tôi nhớ năm lên lớp hai có lần đau chân không đi học được, mẹ bế tôi đặt vào một đầu thúng rồi gánh tới lớp, đầu kia là cặp sách và đứa em út của tôi mới vừa biết lật phải mang theo luôn vì để ở nhà không có ai trông. Tôi đội chiếc mũ tai bèo cũ rách của cha, mẹ che nắng cho em bằng chiếc nón mê thủng lỗ chỗ còn trên đầu mẹ chỉ buộc một tấm khăn vuông. Ngồi trong thúng tôi cứ ước con đường dài mãi ra để được xoay xoay bồng bềnh theo từng nhịp chân của mẹ, đâu biết rằng mẹ vừa sinh xong dậy mất sức lại thiếu ăn nên vừa run rẩy bước vừa cắn răng nén những cơn đau. Niềm vui lớn nhất thuở ấu thơ chúng tôi là lúc mẹ đi chợ về. Đôi quanh gánh của mẹ dường như gánh theo cả thế giới bí mật thần kỳ với bao nhiêu thức quà từ phố huyện. Hôm nào mẹ đi chợ là chị em cứ tha thẩn chơi loanh quanh đầu ngõ, thấy bóng mẹ từ đằng xa liền reo lên háo hức chạy ùa tới đón. Mẹ mỉm cười lau mồ hôi đặt gánh xuống khỏi vai, chiếc mẹt thưa đậy trên thúng được mở ra từ từ, bên dưới đó thế nào cũng có một đám kẹo bột, chiếc bánh tráng nướng giòn hay gói bỏng ngô thơm nức. Những món quà ít ỏi được chia đều cho mấy đứa con đang đứng vây xung quanh, thòm thèm đến nỗi hai tay lấm lem đất cát chỉ kịp chùi vội vào vạt áo rồi xòe ra đợi lấy phần của mình. Thế nhưng cũng có hôm chợ ế, mẹ gánh rau đi lại gánh rau về, mở chiếc thúng ra chỉ có mớ dưa cải đọt khoai héo rũ, chị em tôi ngơ ngác nhìn nhau. Mẹ nói hôm nay bà bán kẹo đi vắng nên bữa sau mới mua được nhưng bé út không chịu liền òa lên khóc nức nở. Tôi cố lục tìm lần nữa trong thúng vẫn chẳng thấy gì nên mếu máo khóc theo. Mẹ bế hai đứa lên tay cũng cố sức dỗ dành thì em khóc càng to, mồ hôi lẫn với nước mắt ướt đầm manh áo vá. Hình như trong đó có cả nước mắt đắng cay xa xót phận nghèo của mẹ mà chúng tôi vô tâm nào có biết.
(Trích Mẹ gánh con đi, Trần Thị Tú Ngọc, in trong Thương nhớ miền Trung, NXB Thanh Niên, 2020, tr.199-200)

Mỗi ngày của mẹ, cùng đôi quang gánh của con tôm cái tép, mẹ bước dài trong màn trời vàng chảy màu nắng, gió lộng, cùng cái nóng lún chân của dải cát bỏng. Bước chân mẹ cùng đôi quang gánh chông chênh hằn lên vệt dài, mong manh kéo đến tận chân trời. Lũ anh em chúng tôi đứng nhìn dáng mẹ hút dần về phía xa, rồi reo lên ùa chạy vù ra đồi cát thỏa sức chơi đùa.
Ngày hai đứa em tôi lên 3 lên 4, chúng hay nằng nặc đòi theo mẹ vượt qua những đồi cát để về làng Ninh Thủy, nơi mẹ buôn bán. Mẹ mỉm cười rồi chiều ý. Thế là từ những lần như vậy, mẹ để mỗi đưa vào một đầu gánh, và nhọc nhằn gồng gánh hai con qua dặm dài đồi cát. Hai đứa tíu tít cười đùa, mẹ mỉm môi cười qua đôi mắt, biển như thương tình, thổi gió ào ạt, tấm áo lưng mẹ vẫn bền bệt mồ hôi.
Lần đó, anh em chúng tôi biết mẹ chưa tầm giờ về và kéo ra biển như mọi bận. Nhưng hôm đó mẹ bệnh, phải sớm phiên chợ về. Từ trên cao đồi cát, mẹ thấy ba anh em chúng tôi lặn ngụp nơi khúc biển vắng, mẹ tung đôi quang gánh, chạy ào theo triền cát lao về phía chúng tôi. Chúng tôi thấy mẹ té, rồi mẹ đứng lên chạy, mẹ ra sức ngăn chúng tôi, mẹ lại té lăn theo triền cát. Trận đòn đêm ấy không làm tôi đau, nhưng tôi đau vì lần đầu tiên trong đời, tôi thấy mẹ té vùi trong cát.
Lũ anh em chúng tôi lớn dần lên và bước chân mẹ trên những đồi cát dường như lại tất tả hơn cùng cát nóng. Sáng sớm tinh mơ, mẹ đã trẩy đôi quang gánh vượt đồi cát ra chợ, trưa mẹ về cùng con cá con tôm, rồi mẹ lại đi. Cứ mỗi lần như vậy, chúng tôi chỉ háo hức những thứ mẹ đem về, chúng tôi nào biết đôi chân tấy đỏ, bỏng rát cùng bờ vai chai sần quang gánh mà mẹ chẳng bao giờ cho chúng tôi xem.
(Trích Mẹ và đồi cát, Tạ Tư Vũ, in trong Thương nhớ miền Trung, NXB Thanh Niên, 2020, tr.360-361)

*Chú thích:

– Tác giả Trần Thị Tú Ngọc sinh năm 1984, là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Chị là một trong số ít những cây bút nữ có năng lượng dồi dào, sức sáng tạo mạnh mẽ, tinh thần làm việc tích cực.

– Tác giả Tạ Tư Vũ sinh năm 1982, là nhà biên kịch, nhà báo, nhà văn ở Sài Gòn. Văn của Tạ Tư Vũ chân thực, giản dị gần gũi, dễ hiểu với những đề tài quen thuộc dễ khơi dậy nhiều cảm xúc trong lòng người đọc.
– Mẹ gánh con đi, Mẹ và đồi cát là những tác phẩm dự thi trong cuộc thi Thương nhớ miền Trung của báo Thanh Niên năm 2021.

I. Mở bài

Giới thiệu vấn đề nghị luận

II. Thân bài

– Giới thiệu khái quát 2 tác giả, 2 tác phẩm, 2 đoạn trích và cơ sở so sánh.

– So sánh, đánh giá chủ đề của hai đoạn trích:

+ Tương đồng: đều ca ngợi tình yêu thương, sự hi sinh nhọc nhằn và bền bị của người mẹ nghèo.

+ Khác biệt:

++ Mẹ gánh con đi: chủ đề được thể hiện chủ yếu qua nỗi cơ cực của người mẹ trong đời sống nghèo khó, được nhìn lại bằng sự xót xa, day dứt muộn màng của người con khi đứa trẻ ngày ấy chỉ biết hưởng niềm vui nhỏ bé mà không thấu hiểu những cơn đau thể xác và tinh thần của mẹ.

++ Me và đồi cát: chủ đề được mở rộng theo chiều dài thời gian, khắc hoa sự hi sinh bền bỉ, liên tục của mẹ suốt hành trình trưởng thành của con. Không chỉ là đối diện với cái nghèo, người mẹ còn phải đối mặt với thiên nhiên khác nghiệt (cát nóng, gió biển, nắng cháy). Đặc biệt, chi tiết người mẹ ngã trên cát vì cứu con đã trở thành điểm nhấn bi thương, khắc sâu trong tâm trí người con và làm thức tỉnh nhận thức về tình mẹ.

– So sánh, đánh giá đặc sắc nghệ thuật của hai đoạn trích:

+ Tương đồng:

++ Đều sử dụng ngôi kể thứ nhất, giúp câu chuyện trở nên chân thực, giàu cảm xúc và có sức lay động mạnh.

++ Đều lựa chọn miêu tả những chi tiết đời thường (đòn gánh, thúng hàng, mồ hôi, đôi chân, bờ vai…) được khai thác tinh tế, góp phần làm nổi bật hình ảnh người mẹ tảo tần.

++ Giọng văn trữ tình, giàu cảm xúc, đan xen giữa kể – tả – biểu cảm, tạo nên chiều sâu tâm trạng.

+ Khác biệt:

++ Mẹ gánh con đi: bút pháp hiện thực kết hợp hồi tưởng. Các chi tiết nhỏ bé, gần gũi (món quà quê, mớ rau héo, manh áo vá…) được chọn lọc tinh tế, gợi lên cả một không gian nghèo khó mà ấm áp. Nghệ thuật đối lập giữa niềm vui trẻ thơ và nỗi đau người mẹ tạo nên sức ám ảnh lặng lẽ, thấm sâu.

++ Mẹ và đồi cát: bút pháp miêu tả giàu tính tạo hình, với những hình ảnh mang màu sắc thiên nhiên khắc nghiệt: đồi cát, nắng cháy, gió lộng, biển rộng. Nhịp văn dài, dồn dập, kết hợp nhiều động từ mạnh (chạy ào, té, lao về) đã làm nổi bật nhịp sống vất vả và sự hi sinh quyết liệt của người mẹ.

+ Lí giải nguyên nhân điểm tương đồng, khác biệt:

++ Đều cùng 1 góc nhìn về mảnh đất miền Trung với những nhọc nhằn, gian lao của người mẹ.

++ Nhân vật được đặt trong những hoàn cảnh và những mối quan hệ khác nhau…

III. Kết bài

Khái quát vấn đề nghị luận

Bài làm tham khảo

Mỗi trang văn hay đều được viết nên từ những rung động chân thành trước cuộc đời và con người. Bởi thế, khi chạm đến hình tượng người mẹ, văn học thường mang một vẻ đẹp lặng lẽ khiến trái tim người đọc bồi hồi thương nhớ. Đến với đoạn trích “Mẹ gánh con đi” của Trần Thị Tú Ngọc và “Mẹ và đồi cát” của Tạ Tư Vũ, ta như nghe vọng lên tiếng bước chân nhọc nhằn của những người mẹ miền Trung giữa nắng gió khắc nghiệt. Qua những trang văn giàu cảm xúc và đậm chất hoài niệm, hai tác giả đã khắc họa sâu sắc tình mẫu tử thiêng liêng, đồng thời ngợi ca vẻ đẹp bền bỉ, giàu đức hi sinh của người mẹ trong cuộc mưu sinh đầy nhọc nhằn.

Cả hai đoạn trích đều được kể từ hồi ức của người con khi ngoảnh nhìn về tuổi thơ đã xa. Từ miền kí ức ấy, hình ảnh mẹ hiện lên đầy lam lũ mà cũng vô cùng lớn lao. Ở “Mẹ gánh con đi”, người mẹ vừa sinh xong, thân thể còn đau yếu, thiếu ăn đến run rẩy nhưng vẫn gánh con tới lớp, gánh rau ra chợ để đổi lấy miếng cơm cho đàn con nhỏ. Sang “Mẹ và đồi cát”, người mẹ lại hiện ra trên những triền cát nóng bỏng, oằn vai với đôi quang gánh con tôm cái tép giữa nắng gió miền Trung khắc nghiệt. Dẫu hiện lên trong những hoàn cảnh khác nhau, hai người mẹ vẫn gặp nhau ở tình yêu thương vô bờ dành cho con. Họ chấp nhận mọi cực nhọc, âm thầm gánh lấy nhọc nhằn về phía mình để con được lớn lên trong vòng tay yêu thương.

Trang văn khép lại mà dư âm vẫn day dứt bởi phía sau những tháng ngày cơ cực ấy là sự vô tâm hồn nhiên của những đứa con thơ bé. Người con trong “Mẹ gánh con đi” nhớ lại niềm háo hức mỗi chiều mẹ đi chợ về. Chỉ cần thấy bóng mẹ từ xa, lũ trẻ đã reo lên mong chờ vài viên kẹo bột, chiếc bánh tráng nướng hay gói bỏng ngô thơm nức. Để rồi khi lớn lên, nhớ lại hình ảnh “mồ hôi lẫn với nước mắt ướt đầm manh áo vá”, người con mới nghẹn ngào nhận ra trong giọt nước mắt ấy có cả nỗi tủi cực của mẹ trước phận nghèo. Chính sự đối lập giữa niềm vui ngây thơ của con và nỗi đau thầm lặng của mẹ đã khiến đoạn văn chạm vào trái tim người đọc bằng một nỗi xót xa âm ỉ.

Nếu “Mẹ gánh con đi” thiên về nỗi cơ cực đời thường thì “Mẹ và đồi cát” lại mở ra một không gian rộng dài của gió biển, cát nóng và nắng cháy. Người mẹ trong đoạn trích hiện lên như một dáng hình nhỏ bé giữa thiên nhiên khắc nghiệt, bước chân chông chênh kéo dài đến tận chân trời. Đặc biệt, chi tiết mẹ lao xuống triền cát để cứu những đứa con đang chơi nơi biển vắng đã trở thành điểm nhấn đầy ám ảnh. “Mẹ té, rồi mẹ đứng lên chạy”, câu văn ngắn mà nhói lòng biết mấy. Đứa con năm nào đau không phải vì trận đòn mẹ phạt, mà đau bởi lần đầu tiên thấy mẹ ngã vùi trong cát. Hình ảnh ấy như một nhát khắc sâu vào kí ức, khiến tình thương và sự hi sinh của mẹ hiện lên mãnh liệt hơn bao giờ hết.

Điểm gặp gỡ của hai đoạn trích còn nằm ở nghệ thuật biểu đạt giàu sức lay động. Cả hai tác giả đều sử dụng ngôi kể thứ nhất nên câu chuyện mang vẻ chân thật, gần gũi như một lời tự sự từ đáy lòng. Những chi tiết rất đời như đôi quang gánh, chiếc thúng hàng, bờ vai chai sần, đôi chân bỏng rát hay manh áo vá đều được lựa chọn tinh tế, giúp hình ảnh người mẹ hiện lên rõ nét mà đầy xúc động. Giọng văn trữ tình tha thiết hòa quyện cùng yếu tố kể và tả khiến cảm xúc lan tỏa tự nhiên, thấm sâu vào lòng người đọc.

Dẫu cùng viết về mẹ, mỗi tác giả vẫn mang một dấu ấn nghệ thuật riêng. Văn của Trần Thị Tú Ngọc nhẹ nhàng mà day dứt. Những chi tiết nhỏ bé như mớ rau héo, gói bỏng ngô hay chiếc nón mê thủng lỗ chỗ đã gợi lên cả một tuổi thơ nghèo khó mà chan chứa yêu thương. Tác giả không đẩy cảm xúc lên cao trào dữ dội mà để nỗi xót xa lặng lẽ thấm vào lòng người đọc qua dòng hồi tưởng đầy ân hận của người con. Trong khi ấy, đoạn trích của Tạ Tư Vũ lại giàu tính tạo hình với hàng loạt hình ảnh mang sắc màu miền biển. Cát nóng, gió lộng, nắng cháy hiện lên vừa dữ dội vừa khắc nghiệt. Nhịp văn dồn dập cùng những động từ mạnh như “lao về”, “té”, “chạy ào” đã khắc họa sâu sắc sự tất tả, nhọc nhằn và tình thương quyết liệt của mẹ.

Hai đoạn trích được viết từ tình yêu tha thiết dành cho quê hương miền Trung cùng sự trân trọng dành cho những người mẹ nghèo giàu đức hi sinh. Dù cách thể hiện khác nhau, cả hai tác phẩm đều khiến người đọc lặng đi trước bóng dáng người mẹ suốt đời sống vì con. Để rồi khi trang văn khép lại, trong lòng mỗi người vẫn còn ngân lên niềm thương yêu và biết ơn sâu nặng dành cho mẹ, người đã âm thầm gánh cả cuộc đời nhọc nhằn để con được lớn khôn.