CÁNH ĐỒNG TUỔI THƠ
Trịnh Thanh Sơn

Ấy là khi mẹ gọi chú bé dậy vào lúc mờ sương
Hôm nay cắt cỏ đồng xa
Chú bé vừa dụi mắt, vừa nhai vội vàng mấy củ khoai luộc, nghẹn nuốt, nghẹn nuốt..
Đầu đòn càn toòng teng mo cơm, chai nước giếng thơi mẹ chuẩn bị cho từ đêm trước
Chú bé đi giữa cánh đồng nhằm hướng hừng đông.
Bốn bề bát ngát cói, bát ngát cói.
Chú bé lọt thỏm giữa cánh đồng như cây nấm di động.
Cái bóng ngắn ngủi cặm cụi, cặm cụi trong ánh mai hồng lựng
Hoa cỏ nâu ngai ngái thơm mùi bùn đất phù sa, ngai ngái thơm mùi thịt da dậy thì.
Hoa cói nâu toòng teng mo cơm, chai nước.
Chú bé nặng nhọc bước, chân lút trong bùn, miệng lầm bẩm giữa cánh đồng
Hôm nay sẽ được hai công
Ai biết một là chiếu đệt bằng bao nhiêu sợi cỏ, ai biết chú bé mười lăm kia đã cắt bao đóm cói và làm nên bao nhiêu là chiếu, ai biết bao giọt mồ hôi chưa kịp mặn của chú bé mười lăm đã nhỏ xuống cánh đồng?
Ôi! Cánh đồng tuổi thơ
Hoa cói nâu ngai ngái ngày xưa
Thấm vào thịt da, thấm vào chân tóc,
Chiếc đòn càn, mo cơm khoai, chai nước giếng thơi,
Mùi bùn đất ngày xưa làm sao quên được.
Nếu đường quê thăm thẳm xa trong tâm thức xót xa đưa chú bé vào đời
Chú bé mang cả cánh đồng sau lưng đi vào thành phố
(Nửa thế kỷ thơ, Tạp chí Văn nghệ Quân đội. NXB Quân đội nhân dân, 2006, tr.611-612)

I. Mở bài

Giới thiệu tác giả, tác phẩm và vấn đề nghị luận.

II. Thân bài

1. Nhận diện thể thơ, đề tài, chủ thể trữ tình nhân vật trữ tình, bố cục và mạch cảm xúc

– Thể thơ: tự do.

– Đề tài: tuổi thơ, lao động, thiên nhiên và ký ức.

– Chủ thể trữ tình: tác giả – người lớn nhớ về tuổi thơ, nhân vật trữ tình chính là chú bé và cánh đồng.

– Bố cục và mạch cảm xúc:

+ Phần 1 (từ đầu đến “… đưa chú bé vào đời”): tái hiện cảnh lao động trên cánh đồng và nỗi vất vả của chú bé.

+ Phần 2 (từ “Ôi! Cánh đồng tuổi thơ” đến hết): cảm xúc, suy tư về ký ức và ý nghĩa của cánh đồng với cuộc đời.

2. Phân tích, chứng minh vấn đề nghị luận

a. Phần 1: Cánh đồng và chú bé lao động

* Các yếu tố hình thức:

– Hình ảnh: cánh đồng bát ngát cói, chú bé “lọt thỏm như cây nấm di động”, cái bóng cặm cụi”, hoa cói nâu ngai ngái, mùi bùn đất phù sa, “mo cơm, chai nước giếng thơi”, “đòn càn toòng teng”.

– Nghệ thuật so sánh, điệp từ từ láy (ngai ngái, toong teng, cặm cụi, thăm thẳm), câu hỏi tu từ (Ai biết một lá chiếu dệt bằng bao nhiêu sợi cói…).

– Mối tương quan: chú bé nhỏ bé giữa không gian bao la, lao động vất vả nhưng gắn bó với thiên nhiên.

* Phân tích yếu tố hình thức để rút ra nội dung:

– Cảnh lao động của chú bé mười lăm tuổi: cắt cỏ, làm chiếu, mồ hôi nhỏ xuống đồng… gợi lên cuộc sống lam lũ, nhọc nhằn nhưng đầy ắp kỷ niệm.

– Cảm xúc, tâm trạng: tác giả bồi hồi, xót xa, trận trọng khi nhớ lại; chú bé tuy vất vả nhưng mang trong mình sức sống, tình yêu lao động.

b. Phần 2: Cảm xúc và chiêm nghiệm về tuổi thơ

* Các yếu tố hình thức:

– Hình ảnh: cánh đồng tuổi thơ”, “hoa cói nâu ngai ngái ngày xưa thấm vào thịt da, thấm vào chân tóc”, “đòn càn, mo cơm khoai, chai nước giếng thơi”. “mùi bùn đất ngày xưa”.

– Nghệ thuật: điệp cấu trúc (thấm vào …”), thán từ (“Ôi!”), ẩn dụ (mang cả cánh đồng sau lưng đi vào thành phố).

– Mối tương quan: cánh đồng trở thành hành trang, thành ký ức không thể nào quên; chú bé “mang cả cánh đồng sau lưng” khi bước vào đời.

* Phân tích yếu tố hình thức để rút ra nội dung:

– Ký ức tuổi thơ ăn sâu vào tâm hồn, là nguồn cội, là điểm tựa tinh thần cho con người khi trưởng thành.

– Thông điệp: dù có đi đâu, làm gì, những giá trị giản dị, mộc mạc của quê hương, tuổi thơ luôn đọng mãi, nâng đỡ con người vượt qua khó khăn.

c. Đánh giá những đặc sắc nghệ thuật và nội dung

* Đặc sắc nghệ thuật

– Cấu tứ độc đáo: từ miêu tả cụ thể sang chiêm nghiệm, từ ký ức đến suy tư về giá trị.

– Ngôn ngữ, hình ảnh: giản dị, mộc mạc, gần gũi với đời sống thôn quê nhưng giàu sức gợi và biểu cảm

– Biện pháp tu từ: câu hỏi tu từ, so sánh, ẩn dụ, điệp từ có hiệu quả cao trong việc khắc họa tâm trạng.

– Giọng điệu tha thiết, bồi hồi, suy tư, trữ tình – chiêm nghiệm.

* Đặc sắc nội dung: Bài thơ khắc họa chân thực bức tranh lao động tuổi thơ, ca ngợi vẻ đẹp bình dị của làng quê, đồng thời khẳng định sức mạnh của ký ức và tình yêu quê hương nuôi dưỡng tâm hồn con người suốt cuộc đời

d. Liên hệ, mở rộng

– Có thể so sánh với các bài thơ khác cùng viết về tuổi thơ, quê hương (ví dụ: Quê hương của Tế Hanh, Mùa xuân nho nhỏ của Thanh Hải…) để làm rõ cách thể hiện tình cảm.

– Liên hệ với thực tế: Bài thơ gợi nhắc về việc trên trọng những giá trị truyền thống, giữ gìn ký ức tuổi thơ, biết ơn những vất vả của cha ông và gắn bó với cội nguồn.

III. Kết bài

Khẳng định giá trị của bài thơ.

Bài làm tham khảo

Nhà thơ Tố Hữu từng khẳng định: “Thơ là tiếng nói của trái tim, là tiếng hát của tâm hồn trước cuộc đời.” Quả thật, thơ ca thường bắt đầu từ một rung động rất riêng nhưng lại có khả năng đánh thức những miền ký ức chung trong lòng người đọc. Với Trịnh Thanh Sơn, miền ký ức ấy là một cánh đồng cói, nơi in dấu bước chân của cậu bé mười lăm tuổi trong những ngày lao động nhọc nhằn. Bài thơ “Cánh đồng tuổi thơ” là khúc hồi tưởng tha thiết về tuổi thơ, quê hương và những tháng ngày gian khó đã âm thầm bồi đắp tâm hồn con người.

Bài thơ được viết theo thể thơ tự do, triển khai theo dòng hồi ức từ hiện thực đến suy tưởng, từ hình ảnh một cậu bé lao động đến ý nghĩa biểu tượng của “cánh đồng tuổi thơ”. Mở đầu là tiếng gọi của mẹ: “Ấy là khi mẹ gọi chú bé dậy vào lúc mờ sương”. Không gian “mờ sương” cùng hình ảnh chú bé “vừa dụi mắt, vừa nhai vội vàng mấy củ khoai luộc” gợi một tuổi thơ nghèo khó nhưng ấm áp tình mẹ. “Mo cơm, chai nước giếng thơi” mẹ chuẩn bị từ đêm trước không chỉ là hành trang của một ngày lao động mà còn là sự chăm chút âm thầm của người mẹ dành cho con.

Từ mái nhà, chú bé bước vào cánh đồng rộng lớn: “Bốn bề bát ngát cói, bát ngát cói.” Điệp ngữ mở ra không gian mênh mông, làm nổi bật sự nhỏ bé của con người. Chú bé “lọt thỏm giữa cánh đồng / như cây nấm di động”, rồi “cặm cụi, cặm cụi trong ánh mai hồng lựng”. Những từ láy giàu sức gợi đã khắc họa dáng người nhỏ bé, cần mẫn giữa thiên nhiên bao la. Cánh đồng không chỉ có màu sắc mà còn có hương vị: “Hoa cỏ nâu ngai ngái thơm mùi bùn đất phù sa”. Mùi hương ấy hòa vào “mùi thịt da dậy thì”, khiến quê hương như thấm sâu vào cơ thể và tuổi trẻ của chú bé. Ẩn sau bức tranh đồng quê là cuộc sống lao động vất vả. Chú bé “chân lút trong bùn”, vừa làm vừa tự nhủ: “Hôm nay sẽ được hai công”. Đặc biệt, chuỗi câu hỏi “Ai biết…” liên tiếp vang lên như một lời tự vấn về những giọt mồ hôi vô danh đã làm nên những chiếc chiếu, làm nên cuộc sống. Hình ảnh “bao giọt mồ hôi chưa kịp mặn của chú bé mười lăm đã nhỏ xuống cánh đồng” khiến người đọc không khỏi xót xa. Đó không chỉ là mồ hôi của lao động mà còn là dấu ấn của một tuổi thơ phải sớm trưởng thành.

Nếu phần đầu là hồi ức thì phần sau là sự lắng đọng của cảm xúc. Tiếng thốt “Ôi! Cánh đồng tuổi thơ” như bật ra từ đáy lòng người trưởng thành. Những hình ảnh “hoa cói nâu”, “đòn càn”, “mo cơm khoai”, “chai nước giếng thơi”, “mùi bùn đất” trở thành những mảnh ký ức không thể phai mờ: “Thấm vào thịt da, thấm vào chân tóc”. Điệp cấu trúc “thấm vào” cho thấy quê hương đã trở thành một phần máu thịt, một phần căn cước tinh thần của con người. Đặc biệt, câu thơ “Chú bé mang cả cánh đồng sau lưng đi vào thành phố” là điểm kết tinh tư tưởng của tác phẩm. “Cánh đồng” không còn chỉ là nơi lao động mà đã trở thành biểu tượng của quê hương, tuổi thơ, tình mẹ và cội nguồn. Con người có thể rời quê để bước vào những chân trời rộng lớn, nhưng không thể rời khỏi những gì quê hương đã gieo vào tâm hồn. Chính những tháng ngày bình dị, gian khó ấy trở thành hành trang giúp con người trưởng thành.

Thành công của bài thơ còn nằm ở ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi cùng hệ thống từ láy giàu sức gợi như “nghẹn nuốt”, “toòng teng”, “cặm cụi”, “ngai ngái”, “thăm thẳm”. Thể thơ tự do, điệp ngữ, so sánh, câu hỏi tu từ và ẩn dụ được sử dụng linh hoạt, tạo nên giọng thơ vừa chân thực, vừa bồi hồi, sâu lắng. Từ một kỷ niệm riêng, Trịnh Thanh Sơn đã nâng lên thành một suy ngẫm có ý nghĩa phổ quát về sức mạnh của quê hương và ký ức.

Nhà thơ Xuân Diệu từng nói: “Thơ là hiện thực, thơ là cuộc đời, thơ còn là thơ, nhưng đồng thời là nhịp cầu nối liền trái tim với trái tim.” “Cánh đồng tuổi thơ” chính là một nhịp cầu như thế. Bài thơ khiến ta hiểu rằng quê hương không chỉ là nơi ta sinh ra mà còn là nơi âm thầm làm nên con người ta. Những câu thơ khép lại, nhưng “cánh đồng tuổi thơ” vẫn ở lại trong lòng người đọc như một miền thương nhớ, để mỗi khi ngoảnh về, ta nhận ra phía sau mình luôn có một quê hương dịu dàng nâng đỡ bước chân đi tới.