(Cho các con)
Tổ quốc là khi mẹ sinh con
Có cái mũi dọc dừa, màu da vàng như nắng
Đêm trở dạ có bà con chòm xóm
Bếp lửa hồng ấm suốt cả đời ta
Con lớn như măng trong sự tích đằng ngà
Hồn trẻ Việt tự mang hồn Thánh Gióng
Nết phúc hậu dịu dàng cô Tấm
Nghĩa đồng bào ôm trọn biển và non
Là ngọt ngào tiếng Việt môi son
Ôi tiếng Việt bao thăng trầm xa xót
Cánh cò bay lả vào câu hát
Chạm trang Kiều, tiếng Việt hóa lung linh
[…]
Tổ quốc là biên trấn áo mong manh
Tây rồi Bắc đổi mùa ràn rạt gió
Bao thế kỉ những đợi chờ hóa đá
Đất nước vĩnh hằng cánh võng trước thềm khơi
Là dòng máu cha ông tha thiết chảy muôn đời
Thấm vào đất, vào con, vào sắc cờ cháy rực
Là tất cả những gì yêu dấu nhất
Không nói được thành lời, thì gọi Tổ quốc ơi!
(Trích Tổ quốc, Nguyễn Sĩ Đại, dẫn theo Văn bản đọc hiểu Ngữ văn 12, Đỗ Ngọc Thống (Chủ biên), NXB Đại học Huế, 2024, tr.174-175)

I. Mở bài

Giới thiệu chung về tác giả, tác phẩm

II. Thân bài

* Phân tích được đặc sắc nội dung và nghệ thuật của tác phẩm:

– Về nội dung:

+ Định nghĩa mới mẻ về Tổ quốc: Tổ quốc là những gì giản dị, quen thuộc, thân thương nhất (Tổ quốc là giây phút thiêng liêng con chào đời, là hình ảnh người mẹ âu yếm, dịu dàng ở thời điểm khai hoa ; là tình làng nghĩa xóm chia ngọt sẻ bùi ; là những câu ca dao, tục ngữ hay kể cho những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết tốt đẹp; Tổ quốc cũng là tiếng Việt ngọt ngào ta giao tiếp hàng ngày ; là cảnh sắc thiên nhiên bốn mùa nuôi dưỡng hồn người với cảnh vật dung dị mà đẹp đến thế; Tổ quốc là vùng “biên trấn”, “thềm khơi” mà bao thế hệ cha ông đã không tiếc công sức và máu xương khai phá, vun đắp, giữ gìn)

+ Hình ảnh Đất nước, con người hiện lên đẹp đẽ, giàu bản sắc văn hóa.

+ Tình yêu thương trìu mến của người cha dành cho con xen lẫn tình yêu thiêng liêng tự hào, ngợi ca dành cho Tổ quốc.

– Về nghệ thuật

+ Thể thơ tự do, ngắt nhịp linh hoạt, phá cách độc đáo dấu câu cuối các dòng thơ

+ Ngôn ngữ giản dị, biểu cảm, giàu chất suy tư, chiêm nghiệm về đất nước.

+ Hình ảnh thơ sinh động, thi vị, lãng mạn,

+ Vận dụng độc đáo chất liệu văn học dân gian vào ý thơ.

+ Sử dụng linh hoạt các biện pháp tư từ nghệ thuật: điệp từ, ẩn dụ, liệt kê…

+ Giọng điệu thiết tha, tự hào, thành kính thiêng liêng sâu lắng.

– Đánh giá: Đặc sắc nghệ thuật đã đã góp phần thể hiện tình yêu quê hương, đất nước da diết, sự trân trọng với những giá trị truyền thống và lịch sử dân tộc. Bài thơ cũng thể hiện niềm yêu thương vô bờ bến của cha dành cho con thông qua lời nhắn nhủ về tình yêu đất nước xuất phát từ những gì gần gũi, quen thuộc nhất.

III. Kết bài

Khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ

Bài văn nghị luận 600 chữ phân tích, đánh giá nội dung và nghệ thuật bài thơ “Tổ quốc” của Nguyễn Sĩ Đại

Nguyễn Sĩ Đại là gương mặt giàu dấu ấn của thơ ca Việt Nam đương đại. Thơ ông dung dị mà sâu xa, nhẹ nhàng mà lắng đọng biết bao suy tư về con người, quê hương và đất nước. Bài thơ Tổ quốc, in trong tập Trái tim người lính năm 1998, được viết dành tặng hai người con trai của nhà thơ. Tác phẩm giống như lời thủ thỉ đầy yêu thương của một người cha đang nâng niu kể cho con nghe về cội nguồn dân tộc, về vẻ đẹp bình dị mà thiêng liêng của đất nước đã nuôi lớn tâm hồn mỗi con người Việt Nam.

Mở đầu bài thơ là cách định nghĩa Tổ quốc thật mới mẻ và xúc động. Đất nước không bắt đầu từ những điều lớn lao, mà bắt đầu từ khoảnh khắc một con người cất tiếng khóc chào đời:

“Tổ quốc là khi mẹ sinh con
Có cái mũi dọc dừa, màu da vàng như nắng”

Hai câu thơ mộc mạc mà gợi bao yêu thương. Tổ quốc hiện lên từ hình hài của đứa trẻ Việt Nam, từ màu da vàng nắng, từ dáng vẻ mang đậm dấu ấn quê hương xứ sở. Đó còn là không khí nghĩa tình của làng quê Việt:

“Đêm trở dạ có bà con chòm xóm
Bếp lửa hồng ấm suốt cả đời ta”

Hình ảnh “bếp lửa hồng” khiến ta nhớ tới hơi ấm gia đình, nhớ tình làng nghĩa xóm đậm đà đã nuôi dưỡng tâm hồn biết bao thế hệ. Đất nước trong cảm nhận của Nguyễn Sĩ Đại vì thế vừa gần gũi, vừa thân thương như chính mái nhà tuổi thơ của mỗi người.

Từ vòng tay mẹ hiền và tình quê mộc mạc, mạch thơ tiếp tục mở ra cả một thế giới văn hóa dân gian giàu bản sắc. Tuổi thơ Việt Nam lớn lên cùng cổ tích, cùng truyền thuyết, cùng những vẻ đẹp tâm hồn ngàn đời của dân tộc:

“Con lớn như măng trong sự tích đằng ngà
Hồn trẻ Việt tự mang hồn Thánh Gióng
Nết phúc hậu dịu dàng cô Tấm”

Những hình tượng Thánh Gióng, cô Tấm xuất hiện tự nhiên mà giàu ý nghĩa. Đó là biểu tượng của sức mạnh, lòng nhân hậu và vẻ đẹp tâm hồn Việt Nam. Qua đó, nhà thơ muốn nhắn gửi rằng: mỗi đứa trẻ sinh ra trên đất nước này đều được nuôi dưỡng bởi truyền thống văn hóa thiêng liêng của dân tộc. Những câu thơ khiến ta liên tưởng đến lời khẳng định tha thiết của Nguyễn Khoa Điềm:

“Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm.”

Đất nước luôn hiện diện trong những điều bình dị nhất của đời sống, trong tuổi thơ, trong tiếng nói, trong ký ức và tâm hồn con người.

Đặc biệt, Nguyễn Sĩ Đại dành nhiều xúc cảm để nói về tiếng Việt, linh hồn của dân tộc:

“Là ngọt ngào tiếng Việt môi son
Ôi tiếng Việt bao thăng trầm xa xót
Cánh cò bay lả vào câu hát
Chạm trang Kiều, tiếng Việt hóa lung linh”

Tiếng Việt hiện lên vừa dịu ngọt vừa thiêng liêng, chứa đựng cả chiều dài văn hóa dân tộc. Từ lời ru của mẹ đến câu ca dao, từ cánh cò đồng quê đến áng thơ của Nguyễn Du, tất cả đã làm nên vẻ đẹp lung linh của tiếng mẹ đẻ. Đọc những câu thơ ấy, ta càng thêm yêu và trân trọng ngôn ngữ dân tộc, bởi tiếng Việt chính là nơi lưu giữ hồn quê, hồn người Việt Nam qua bao thế hệ.

Nếu ở phần đầu bài thơ, Tổ quốc hiện lên trong vẻ đẹp bình dị và thân thương, thì ở phần sau, cảm hứng thơ dần chuyển sang âm hưởng sâu lắng và hào hùng hơn:

“Tổ quốc là biên trấn áo mong manh
Tây rồi Bắc đổi mùa ràn rạt gió
Bao thế kỉ những đợi chờ hóa đá”

Những câu thơ gợi lên biết bao gian lao mà dân tộc đã trải qua trong hành trình giữ nước. Hình ảnh “biên trấn áo mong manh” khiến người đọc liên tưởng đến biết bao con người nơi đầu sóng ngọn gió đã âm thầm gìn giữ từng tấc đất quê hương. Sau lớp ngôn từ nhẹ nhàng là chiều sâu của lịch sử với biết bao hy sinh, mất mát. Nhà thơ không nói trực tiếp về chiến tranh, nhưng người đọc vẫn cảm nhận được bóng dáng cha ông đã ngã xuống để đất nước được trường tồn.

Cảm xúc ấy lắng đọng sâu hơn trong những câu thơ cuối:

“Là dòng máu cha ông tha thiết chảy muôn đời
Thấm vào đất, vào con, vào sắc cờ cháy rực
Là tất cả những gì yêu dấu nhất
Không nói được thành lời, thì gọi Tổ quốc ơi!”

Tổ quốc giờ đây đã trở thành máu thịt, thành hơi thở và linh hồn của mỗi con người Việt Nam. Câu thơ cuối vang lên như một tiếng gọi thiêng liêng từ tận đáy lòng. Hai tiếng “Tổ quốc” không còn là khái niệm trừu tượng mà trở thành nơi kết tinh của gia đình, quê hương, lịch sử, văn hóa và biết bao yêu thương sâu nặng.

Bên cạnh nội dung giàu ý nghĩa, bài thơ còn hấp dẫn bởi nghệ thuật biểu đạt tinh tế. Thể thơ tự do giúp dòng cảm xúc tuôn chảy tự nhiên như lời tâm tình thủ thỉ của người cha với các con. Ngôn ngữ giản dị mà giàu sức gợi. Hệ thống hình ảnh mang đậm màu sắc dân gian như Thánh Gióng, cô Tấm, cánh cò, bếp lửa, tiếng ru… đã tạo nên một không gian nghệ thuật gần gũi mà thiêng liêng. Các biện pháp điệp ngữ, liệt kê và ẩn dụ được sử dụng linh hoạt khiến cảm xúc bài thơ thêm ngân vang, sâu lắng.

Khép lại bài thơ, dư âm về Tổ quốc vẫn còn lan tỏa mãi trong lòng người đọc. Tổ quốc giúp ta hiểu rằng đất nước không chỉ hiện diện trong những trang sử hào hùng mà còn sống trong lời ru của mẹ, trong tiếng Việt ngọt ngào, trong nghĩa tình quê xóm và trong truyền thống văn hóa dân tộc ngàn đời. Qua những vần thơ tha thiết và đầy xúc động, Nguyễn Sĩ Đại đã khơi dậy trong mỗi người niềm tự hào dân tộc cùng ý thức gìn giữ những giá trị thiêng liêng của quê hương, đất nước. Để rồi mỗi khi cất lên hai tiếng “Tổ quốc”, trái tim ta lại thấy mình đang được trở về với nơi sâu thẳm và yêu dấu nhất của tâm hồn.