
Phân tích, đánh giá nghệ thuật kể chuyện trong truyện ngắn “Ngọn đèn trong hiên nhà” của Dương Trác
Ngọn đèn trong hiên nhà
(Dương Trác)
Đêm nào cũng vậy, cứ khi trời sập tối, một ngọn đèn vàng nhàn nhạt lại bừng lên trong hiên nhà, lặng lẽ như một người gác cổng, tỏa sáng xuyên qua màn sương, bất chấp gió mưa. Ngày mới về làm dâu, Thảo đã chú ý đến ngọn đèn ấy. Ban đầu, cô nghĩ đó chỉ là một thói quen sinh hoạt cũ kỹ, đã ăn sâu vào nếp sống của gia đình chồng. Nhưng không, đó không phải là một ngọn đèn bình thường. Cô đã hỏi mẹ chồng. Bà bảo:
– Ông ấy thắp đấy! (nghĩa là bố chồng cô). Thói quen ấy đã bao năm rồi.
Bố chồng cô – ông Tự – chỉ cười hiền:
– Để người đi xa về còn thấy đường.
Thảo khi ấy chưa hiểu hết ý ông. Mãi sau này, cô mới biết: ngọn đèn ấy không chỉ soi đường cho những người đang sống, mà còn dành cả cho những người đã khuất.
Ông Tự là một người đàn ông ít nói, không ưa những lời hoa mỹ. Thảo là nhân viên văn phòng, sáng đi sớm, tối muộn mới về. Cô thường thấy ông lúi húi trong bếp, bữa cơm nóng hổi lúc nào cũng sẵn sàng. Những hôm Thảo về trễ, ông vẫn giữ ghế, nhắc mọi người:
– Đợi nó về ăn cùng cho vui!
Mưa gió, ông mang áo mưa đến tận công ty cho cô. Xe hỏng, ông lom khom trước hiên để sửa. Những buổi sáng mùa đông, giọng ông chậm rãi nhắc nhở:
– Bật đèn xe lên con, trời sương mù dễ va quệt!
Lúc đầu, Thảo chỉ nghĩ những điều ấy là lẽ tự nhiên. Nhưng dần dần, cô nhận ra: tất cả đều là sự quan tâm lặng thầm.
Rồi một ngày, căn nhà đổi khác. Ông Tự đổ bệnh. Căn bệnh quái ác đến đột ngột, như một cơn gió dữ quét qua mái nhà vốn bình yên. Những ngày trong bệnh viện, Thảo ở bên ông nhiều hơn. Ông kể cho cô nghe những chuyện cũ: về thời trai trẻ, về những chuyến công tác dài ngày, về bao công trình nghiên cứu dang dở… Người ngoài nhìn vào, tưởng cô là con gái ruột của ông. Cô cũng không giải thích, chỉ khẽ cười mỗi khi ai đó nói: “Hai bố con tình cảm quá!”. Cô đã nghĩ, chỉ cần mọi người cố gắng, chỉ cần chăm sóc ông thật tốt, ông sẽ khỏe lại. Nhưng bệnh tật không chiều lòng người. Ông đi vào một buổi chiều muộn, khi ngọn đèn trước hiên vừa kịp sáng lên.
Những ngày sau đó, căn nhà im lặng đến lạ. Bữa cơm vắng tiếng ông. Bếp lạnh hơn. Sáng ra không còn ai nhắc cô bật đèn xe. Trước hiên nhà, ánh vàng của ngọn đèn vẫn rọi xuống bậc thềm phủ hơi sương, nhưng người thắp nó không còn nữa.
Một đêm, Thảo giật mình thức giấc. Cô bước ra hiện. Bóng tối phủ trùm. Ngọn đèn không sáng. Cô chạm vào công tắc. Một luồng sáng vàng nhàn nhạt lan tỏa, hắt bóng cô lên tường, chông chênh như chính lòng cô lúc này. Cô chợt hiểu ra: ánh đèn này không chỉ soi đường, mà nó còn là ký ức, là sự hiện diện, là một bàn tay vô hình mà ông đã để lại. Từ hôm đó, đêm nào Thảo cũng là người bật đèn. Cô giữ ánh sáng ấy trong hiên nhà như một ngọn lửa không bao giờ tắt.
(Trích tập truyện ngắn Bước chậm lại giữa đời thường, NXB Hội nhà văn, 2025, tr. 83-86)
I. Mở bài
Giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm, vấn đề cần nghị luận.
II. Thân bài
1. Đặc sắc trong nghệ thuật kể chuyện
– Cốt truyện, cách tổ chức và dẫn dắt: Câu chuyện được xây dựng từ một chi biết đời thường – ngọn đèn trong hiên nhà; các sự việc được dẫn dắt tự nhiên, từng bước họ mở ý nghĩa của hình ảnh ngọn đèn và câu chuyện phía sau nó.
– Ngôi kể, điểm nhìn: Ngôi kể thứ ba kết hợp với điểm nhìn gắn với nhân vật Thảo giúp câu chuyện vừa có tính khách quan, vừa thuận lợi khám phá những cảm nhận, chuyển biến tinh tế trong tâm lí nhân vật.
– Xây dựng nhân vật: Nhân vật Thảo được đặt trong quá trình nhận thức, từ chú ý, tò mò đến thấu hiểu ý nghĩa của ngọn đèn, qua đó làm nổi bật chiều sâu tinh cảm và sự trưởng thành trong nhận thức.
– Chi tiết, hình ảnh: Hình ảnh ngọn đèn trong hiên nhà được sử dụng xuyên suốt, vừa có giá trị tả thực vừa mang ý nghĩa biểu tượng cho ánh sáng, hơi ấm, tình yêu thương và niềm tin.
– Lời kể, giọng điệu: Lời văn nhẹ nhàng, chậm rãi, giàu chất trữ tình; kết hợp tự sự, miêu tả và biểu cảm, tạo nên sức gợi và chiều sâu cảm xúc.
2. Hiệu quả của nghệ thuật kể chuyện và ý nghĩa tác phẩm:
– Nghệ thuật kể chuyện giúp câu chuyện đời thường trở nên sâu sắc, giàu sức gợi, làm nổi bật vẻ đẹp của những tình cảm âm thầm, bình dị trong cuộc sống.
– Hình ảnh ngọn đèn trở thành điểm tựa để nhà văn thể hiện sự trân trọng đối với tình thân, tình yêu thương và sự sẻ chia giữa con người với con người.
– Qua cách kể nhẹ nhàng, tinh tế, tác phẩm gửi gắm thông điệp: trong những điều bình dị của cuộc sống luôn có thể ẩn chứa ánh sáng của yêu thương và niềm tin; con người cần biết nhận ra, trân trọng và gìn giữ những giá trị ấy.
– Từ tác phẩm, ta có thể rút ra bài học về sự quan tâm, biết trân trọng những yêu thương âm thầm và không vô tâm trước những điều tốt đẹp hiện diện quanh mình.
III. Kết bài
Khẳng định lại vấn đề nghị luận
Bài làm tham khảo (600 chữ)
Nguyễn Minh Châu từng nói: “Nghệ thuật kể chuyện chính là nghệ thuật dẫn dắt người đọc đi vào thế giới tâm hồn của nhân vật”. Cũng như Nguyễn Minh Châu, Dương Trác luôn ý thức sâu sắc về tầm quan trọng của việc xây dựng nghệ thuật kể chuyện, điều đó thể hiện qua tác phẩm Ngọn đèn trong hiên nhà. Bằng một câu chuyện bình dị, giọng văn thủ thỉ, sâu lắng cùng những chi tiết giàu sức biểu tượng, nhà văn đã khơi dậy trong lòng người đọc những rung cảm chân thành về tình thân, về sự yêu thương âm thầm và những giá trị thiêng liêng vẫn lặng lẽ tỏa sáng trong mỗi mái nhà.
Sức hấp dẫn của truyện ngắn trước hết được tạo nên từ cách xây dựng cốt truyện giản dị mà giàu ý nghĩa. Nhà văn lựa chọn một sự việc rất đỗi đời thường: ngọn đèn vàng được thắp lên mỗi tối trong hiên nhà. Từ sự tò mò ban đầu của Thảo về thói quen của bố chồng, câu chuyện từng bước hé mở ý nghĩa sâu xa của ánh đèn và tình cảm chân thành mà ông Tự dành cho gia đình. Mạch truyện được triển khai theo trình tự thời gian tự nhiên, đi từ những ngày tháng bình yên, những quan tâm lặng thầm của ông Tự đến biến cố ông lâm bệnh, qua đời và sự tiếp nối của Thảo. Những sự việc nối tiếp nhau nhẹ nhàng, không có những xung đột gay gắt hay tình tiết bất ngờ, nhưng vẫn tạo nên sức cuốn hút bởi cảm xúc được khơi mở ngày một sâu sắc. Đáng chú ý, tác giả khéo léo đặt hình ảnh ngọn đèn ở đầu và cuối tác phẩm, tạo nên kết cấu đầu cuối tương ứng. Nếu ban đầu ngọn đèn gắn với thói quen của ông Tự thì ở cuối truyện, nó trở thành biểu tượng của sự tiếp nối tình yêu thương. Cách tổ chức câu chuyện ấy khiến dư âm tác phẩm lan tỏa nhẹ nhàng mà bền lâu trong lòng người đọc.
Gắn liền với cách tổ chức cốt truyện là nghệ thuật lựa chọn ngôi kể và điểm nhìn trần thuật đầy tinh tế. Truyện được kể theo ngôi thứ ba, người kể chuyện giấu mình, giúp các sự việc hiện lên tương đối khách quan, đồng thời tạo điều kiện để nhà văn linh hoạt khám phá thế giới nội tâm nhân vật. Điểm nhìn chủ yếu được đặt vào Thảo, bởi vậy mọi sự thay đổi trong câu chuyện đều được cảm nhận qua những quan sát và rung động của cô. Ban đầu, Thảo chỉ nghĩ việc thắp đèn là một thói quen sinh hoạt cũ kỹ của gia đình chồng. Cô chưa hiểu hết ý nghĩa của câu nói: “Để người đi xa về còn thấy đường”. Chỉ sau những tháng ngày được ông chăm sóc, những lần cùng ông trải qua bệnh tật và nỗi đau mất mát, cô mới thấu hiểu ánh sáng ấy chứa đựng biết bao yêu thương. Sự thay đổi trong điểm nhìn nhận thức của nhân vật đã giúp câu chuyện được mở ra theo từng lớp ý nghĩa, đồng thời đưa người đọc đi từ tò mò đến xúc động, từ cảm nhận vẻ đẹp bên ngoài đến thấu hiểu chiều sâu tâm hồn con người.
Nếu điểm nhìn trần thuật giúp khám phá nội tâm thì nghệ thuật xây dựng nhân vật lại góp phần làm sáng lên vẻ đẹp của tình thân. Ông Tự hiện lên là một người đàn ông ít nói, giản dị, không quen bộc lộ tình cảm bằng những lời lẽ hoa mỹ. Tình yêu thương của ông được gửi gắm qua từng hành động nhỏ bé: chuẩn bị bữa cơm nóng, giữ ghế chờ con dâu trở về, mang áo mưa đến tận công ty khi trời mưa gió, cẩn thận sửa xe và ân cần nhắc nhở cô bật đèn khi đi đường sương mù. Những chi tiết tưởng chừng rất đỗi bình thường lại kết thành chân dung một người cha giàu lòng nhân hậu, luôn dành cho con cháu sự quan tâm chu đáo. Đặt bên cạnh ông Tự là nhân vật Thảo với những chuyển biến tâm lí tự nhiên và cảm động. Từ chỗ chưa hiểu hết tấm lòng của bố chồng, cô dần nhận ra tình yêu thương ẩn sau từng việc làm giản dị. Khi ông nằm viện, cô tận tình chăm sóc, khi ông qua đời, cô cảm nhận sâu sắc khoảng trống mà ông để lại. Đến cuối truyện, việc Thảo tự tay bật ngọn đèn mỗi tối đã đánh dấu sự trưởng thành trong nhận thức và tình cảm của cô. Qua cách khắc họa hai nhân vật, Dương Trác đã làm nổi bật vẻ đẹp của tình thân được vun đắp bằng sự quan tâm chân thành và những sẻ chia lặng lẽ.
Linh hồn của câu chuyện còn được kết tinh qua hình ảnh ngọn đèn trong hiên nhà, một chi tiết nghệ thuật giàu giá trị biểu tượng. Xuyên suốt tác phẩm, ngọn đèn vừa mang ý nghĩa tả thực, soi sáng lối đi cho những người trở về trong đêm, vừa chuyên chở những tầng ý nghĩa sâu xa về tình yêu thương. Ánh sáng vàng nhàn nhạt ấy gợi hơi ấm gia đình, sự chở che và tấm lòng bao dung của ông Tự. Khi ông còn sống, ngọn đèn là sự hiện diện âm thầm của một người luôn mong ngóng, đợi chờ những người thân trở về. Khi ông mất, ánh đèn vẫn còn đó nhưng người thắp đèn đã không còn, khiến khoảng trống trong căn nhà càng trở nên thăm thẳm. Hình ảnh Thảo chạm tay vào công tắc, để ánh sáng lan tỏa trong đêm tối như một khoảnh khắc thức tỉnh đầy xúc động. Cô hiểu rằng ngọn đèn còn mang theo ký ức, tình yêu thương và sự hiện diện tinh thần của người đã khuất. Bởi vậy, việc cô tiếp tục thắp đèn mỗi tối mang ý nghĩa của sự tiếp nối, của lòng biết ơn và sự gìn giữ những giá trị gia đình. Ánh sáng nhỏ bé nơi hiên nhà đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một vật dụng quen thuộc để trở thành ánh sáng của tình thân, của niềm tin và tình yêu thương bất diệt.
Làm nên sức lay động cho tác phẩm còn là ngôn ngữ kể chuyện giản dị, giàu hình ảnh cùng giọng điệu nhẹ nhàng, chậm rãi và thấm đẫm chất trữ tình. Nhà văn kết hợp nhuần nhuyễn giữa tự sự, miêu tả và biểu cảm, khiến câu chuyện hiện lên vừa chân thực vừa giàu sức gợi. Những hình ảnh như “ánh vàng của ngọn đèn”, “bậc thềm phủ hơi sương” hay bóng Thảo “chông chênh như chính lòng cô lúc này” đã diễn tả tinh tế sự chuyển biến của cảnh vật và tâm trạng con người. Giọng kể trầm lắng càng trở nên thấm thía khi tác giả đặt cạnh nhau hai không gian đối lập: căn nhà từng ấm áp bởi sự chăm chút của ông Tự và căn nhà lặng im, thiếu vắng hơi ấm sau ngày ông qua đời. Những câu văn ngắn gọn, lời thoại tự nhiên, ít lời mà giàu sức nặng cảm xúc đã giúp vẻ đẹp của nhân vật tự nhiên lan tỏa, để người đọc tự cảm nhận và rung động trước tình cảm chân thành ấy.
Với nghệ thuật kể chuyện tinh tế, Dương Trác đã biến một câu chuyện gia đình bình dị thành lời nhắn nhủ sâu sắc về tình yêu thương và sự gắn bó giữa con người. Tác phẩm nhắc mỗi chúng ta biết lắng lòng để nhận ra những quan tâm âm thầm quanh mình, biết trân trọng người thân khi còn có thể và gìn giữ những điều tốt đẹp được trao truyền qua năm tháng. Khép lại trang truyện, ngọn đèn trong hiên nhà vẫn lặng lẽ tỏa sáng như một lời hẹn ước với người đã khuất, như hơi ấm của tình thân chưa bao giờ nguội lạnh. Và cũng chính ánh sáng bình dị ấy đã làm nên vẻ đẹp bền lâu của tác phẩm trong trái tim người đọc.
