I/ Mở bài

Mở bài có vai trò giới thiệu vấn đề nghị luận và tạo định hướng cho toàn bộ bài viết. Người viết nên giới thiệu tên tác giả, tác phẩm (nếu cần có thể nêu vài nét tiêu biểu về tác giả hoặc hoàn cảnh sáng tác), sau đó khái quát giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ. Phần mở bài cần ngắn gọn, tự nhiên nhưng vẫn làm nổi bật được chủ đề cũng như sức hấp dẫn của tác phẩm.

II/ Thân bài

Thân bài là phần trọng tâm của bài viết. Khi triển khai, cần kết hợp hài hòa giữa phân tích nội dung và nghệ thuật, sử dụng lí lẽ chặt chẽ, dẫn chứng tiêu biểu và có những nhận xét, đánh giá phù hợp.

Luận điểm 1. Phân tích chủ đề của tác phẩm

1. Phương diện thứ nhất của chủ đề

Trước hết, xác định nội dung mà tác giả muốn thể hiện ở phương diện này. Từ đó lựa chọn những câu thơ tiêu biểu làm dẫn chứng, phân tích hình ảnh, từ ngữ, cảm xúc và ý nghĩa của chúng để làm sáng tỏ luận điểm. Cuối cùng, khái quát thông điệp hoặc tư tưởng mà tác giả gửi gắm qua phương diện ấy.

2. Phương diện thứ hai của chủ đề

Tiếp tục khai thác một khía cạnh khác của chủ đề. Quá trình phân tích vẫn cần kết hợp giữa lí lẽ và dẫn chứng, đồng thời làm rõ diễn biến cảm xúc, ý nghĩa của các hình ảnh thơ và giá trị tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm. Sau khi phân tích, cần khái quát thành thông điệp hoặc bài học có ý nghĩa đối với người đọc.

Luận điểm 2. Phân tích đặc sắc nghệ thuật

Sau khi làm rõ nội dung, cần phân tích những yếu tố nghệ thuật đã góp phần thể hiện chủ đề và tạo nên giá trị thẩm mĩ của tác phẩm. Không chỉ nêu tên biện pháp nghệ thuật mà cần giải thích tác dụng của chúng đối với việc biểu đạt nội dung và cảm xúc.

1. Đặc sắc nghệ thuật thứ nhất

Lựa chọn một phương diện nghệ thuật nổi bật của bài thơ, kết hợp dẫn chứng để phân tích cách sử dụng của tác giả, từ đó chỉ ra tác dụng trong việc khắc họa hình ảnh, biểu hiện cảm xúc hoặc làm nổi bật chủ đề. Cuối cùng, đánh giá giá trị thẩm mĩ mà yếu tố nghệ thuật ấy mang lại.

2. Đặc sắc nghệ thuật thứ hai

Tiếp tục phân tích một phương diện nghệ thuật khác, làm rõ sự độc đáo trong cách biểu đạt của tác giả và vai trò của yếu tố đó trong việc tạo nên sức hấp dẫn cho bài thơ.

Một số phương diện nghệ thuật thường gặp ở thơ song thất lục bát

(Khi phân tích, không nhất thiết phải trình bày tất cả các yếu tố nghệ thuật mà chỉ lựa chọn những nét tiêu biểu nhất của tác phẩm.)

Thể thơ song thất lục bát với cấu trúc gồm hai câu bảy chữ kết hợp một cặp lục bát tạo nên âm điệu vừa trang trọng vừa mềm mại, rất phù hợp để diễn tả những cảm xúc sâu lắng và giàu chất trữ tình.

Nhịp điệu và cách gieo vần uyển chuyển góp phần tạo nên tính nhạc cho bài thơ, giúp cảm xúc được ngân vang và lan tỏa tự nhiên.

Ngôn ngữ thơ thường cô đọng, giàu sức gợi hình, gợi cảm; hình ảnh thơ mang tính biểu tượng, giàu giá trị biểu cảm và khơi gợi nhiều liên tưởng ở người đọc.

Các biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, điệp ngữ, đảo ngữ, câu hỏi tu từ, đối, liệt kê… được sử dụng nhằm tăng sức biểu đạt và làm nổi bật nội dung tư tưởng của tác phẩm.

Giọng điệu thơ có thể tha thiết, trầm lắng, bâng khuâng, ngậm ngùi, da diết hoặc hào hùng tùy theo cảm hứng sáng tác, góp phần tạo nên sắc thái cảm xúc riêng của bài thơ.

Đối với những tác phẩm có sử dụng điển tích, điển cố, cần phân tích ý nghĩa và tác dụng của chúng trong việc làm tăng tính hàm súc, chiều sâu văn hóa cũng như giá trị biểu cảm của tác phẩm.

Sau cùng, cần đánh giá sự kết hợp hài hòa giữa nội dung và nghệ thuật để khẳng định giá trị thẩm mĩ cũng như sức sống lâu bền của bài thơ.

III/ Kết bài

Khẳng định lại những giá trị nổi bật về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của bài thơ đối với người đọc và vị trí của tác phẩm trong nền văn học.

Cuối cùng, nêu cảm nhận của bản thân sau khi đọc bài thơ, có thể liên hệ với thực tiễn cuộc sống để rút ra bài học về nhận thức, tình cảm hoặc cách sống. Một kết bài hay không chỉ khép lại vấn đề nghị luận mà còn giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp của tác phẩm và những giá trị nhân văn mà tác giả gửi gắm.

Ví dụ áp dụng: Phân tích bài thơ Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến

I. Mở bài

– Giới thiệu Nguyễn Khuyến và bài thơ Khóc Dương Khuê.

– Khái quát giá trị nội dung: Bài thơ thể hiện nỗi đau sâu sắc trước sự ra đi của người bạn tri kỉ, đồng thời ngợi ca tình bạn thủy chung, son sắt.

– Khái quát giá trị nghệ thuật: Thành công của thể thơ song thất lục bát, kết cấu theo dòng hồi tưởng, ngôn ngữ giản dị mà giàu sức biểu cảm.

II. Thân bài

Luận điểm 1. Phân tích chủ đề

a. Nỗi đau xót trước sự ra đi của Dương Khuê

– Tiếng than nghẹn ngào khi hay tin bạn mất.
– Tâm trạng bàng hoàng, tiếc thương, đau đớn đến tê tái.
– Nỗi cô đơn, trống vắng của tác giả sau khi mất đi người bạn tri âm.

b. Hồi tưởng những kỉ niệm đẹp, ca ngợi tình bạn tri âm

– Hồi tưởng những năm tháng cùng học tập, làm quan, ngâm thơ, uống rượu, bàn luận văn chương và cùng trải qua hoạn nạn.
– Khẳng định tình bạn gắn bó, đồng điệu về tâm hồn, thủy chung suốt cuộc đời.

Luận điểm 2. Phân tích đặc sắc nghệ thuật

a. Kết cấu và nghệ thuật xây dựng mạch cảm xúc

– Kết cấu theo dòng hồi tưởng: từ hiện tại đau thương trở về quá khứ rồi quay lại thực tại.
– Mạch cảm xúc tự nhiên, chân thực, giàu sức lay động.
– Giá trị thẩm mĩ: Làm nổi bật nỗi đau mất bạn và vẻ đẹp của tình bạn tri âm.

b. Nghệ thuật biểu đạt

– Thể thơ song thất lục bát giàu nhạc điệu, phù hợp diễn tả cảm xúc tiếc thương.
– Ngôn ngữ mộc mạc, giàu sức gợi; sử dụng điệp từ, điệp ngữ, hình ảnh đời thường và giọng điệu tha thiết, trầm lắng.
– Giá trị thẩm mĩ: Góp phần thể hiện sâu sắc cảm xúc của tác giả và tạo nên sức sống lâu bền cho tác phẩm.

III. Kết bài

– Khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ, đồng thời khẳng định đây là một trong những bài thơ khóc bạn đặc sắc nhất của văn học trung đại Việt Nam.

– Nêu cảm nhận của bản thân: Trân trọng tình bạn chân thành, biết yêu thương, gìn giữ những người bạn tri kỉ và sống nghĩa tình với mọi người.

Bài làm tham khảo

Nguyễn Khuyến được biết đến là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, thơ ông luôn chan chứa những cảm xúc chân thành về quê hương, gia đình và bè bạn. Trong số đó, Khóc Dương Khuê là một tác phẩm tiêu biểu, được viết sau khi người bạn tri kỉ là Dương Khuê qua đời. Bằng thể thơ song thất lục bát giàu nhạc điệu cùng dòng cảm xúc chân thực, bài thơ đã thể hiện nỗi đau xót khôn nguôi trước sự mất mát lớn lao, đồng thời ngợi ca vẻ đẹp của một tình bạn thủy chung, son sắt.

Ngay từ những câu thơ mở đầu, Nguyễn Khuyến đã cất lên tiếng khóc nghẹn ngào khi hay tin bạn mất: “Bác Dương thôi đã thôi rồi”. Điệp từ “thôi” được lặp lại như một tiếng nấc bật ra từ tận đáy lòng, vừa là lời xác nhận sự thật đau đớn, vừa thể hiện tâm trạng bàng hoàng, tiếc nuối đến không thể tin nổi. Hình ảnh “nước mây man mác” gợi nên một không gian rộng lớn nhưng nhuốm màu tang tóc, khiến cảnh vật cũng như hòa cùng nỗi buồn của con người. Khi biết người bạn tri âm đã vĩnh viễn ra đi, nhà thơ rơi vào trạng thái đau đớn tột cùng: “Chợt nghe, tôi bỗng chân tay rụng rời”. Cách diễn tả mộc mạc mà giàu sức gợi đã khắc họa chân thực cảm giác bàng hoàng, hụt hẫng trước mất mát quá lớn. Đặc biệt, những câu thơ cuối với hình ảnh “rượu ngon không có bạn hiền”, “đàn kia gẩy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn” đã diễn tả sâu sắc sự trống vắng, cô đơn của người ở lại khi mọi thú vui xưa đều trở nên vô nghĩa vì thiếu bóng dáng người bạn thân thiết. Qua đó, tác giả gửi gắm thông điệp rằng tình bạn chân thành là một giá trị vô cùng thiêng liêng, và sự mất đi người tri kỉ luôn để lại khoảng trống không gì có thể lấp đầy.

Không chỉ bộc lộ nỗi đau mất bạn, bài thơ còn là dòng hồi tưởng đầy xúc động về những kỉ niệm đẹp của hai người. Nguyễn Khuyến nhớ lại từ những ngày cùng theo đuổi con đường khoa cử, những năm tháng làm quan, những chuyến đi xa, những lần cùng uống rượu, ngâm thơ, bàn luận văn chương cho đến những lúc cùng nhau trải qua hoạn nạn. Điệp ngữ “cũng có lúc”, “có khi” được lặp đi lặp lại như từng đợt sóng của kí ức đang ùa về, làm nổi bật một tình bạn gắn bó suốt cuộc đời. Đó không chỉ là tình bạn của những người cùng chí hướng mà còn là sự đồng điệu trong tâm hồn, luôn sẻ chia niềm vui, nỗi buồn và những biến cố của cuộc sống. Chính những kỉ niệm bình dị ấy lại trở thành minh chứng cảm động nhất cho một tình bạn thủy chung, son sắt. Bài thơ vì thế nhắc nhở mỗi người hãy biết trân trọng những người bạn chân thành, bởi đó là một trong những món quà quý giá nhất của cuộc đời.

Góp phần tạo nên sức sống lâu bền của tác phẩm là những đặc sắc nghệ thuật đặc biệt. Bài thơ được viết theo thể song thất lục bát với âm điệu chậm rãi, ngân nga, rất phù hợp để diễn tả nỗi tiếc thương sâu lắng. Kết cấu theo dòng hồi tưởng đưa cảm xúc vận động tự nhiên từ hiện tại đau buồn trở về quá khứ đầy kỉ niệm rồi lại quay về thực tại cô đơn, khiến nỗi đau ngày càng lắng sâu. Bên cạnh đó, ngôn ngữ thơ giản dị, gần gũi nhưng giàu sức biểu cảm; các điệp từ, điệp ngữ cùng những hình ảnh đời thường như chén rượu, câu thơ, cây đàn, chiếc giường đã tạo nên sức lay động mạnh mẽ. Chính sự hòa quyện giữa nội dung chân thành và nghệ thuật biểu đạt tinh tế đã làm nên giá trị đặc sắc của bài thơ.

Khóc Dương Khuê không chỉ là tiếng khóc dành cho một người bạn đã khuất mà còn là bản ca cảm động về tình bạn tri âm trong văn học Việt Nam. Qua tác phẩm, Nguyễn Khuyến đã để lại cho người đọc bài học ý nghĩa về sự thủy chung, nghĩa tình và lòng trân trọng những người luôn đồng hành cùng mình trong cuộc sống. Dẫu thời gian có trôi qua, bài thơ vẫn còn nguyên sức lay động bởi những giá trị nhân văn sâu sắc và tình cảm chân thành mà nhà thơ gửi gắm.