CẦU VỒNG
(Nông Thị Ngọc Hoà)

Tuổi còn thơ khi chợt tắt cơn dông
Tôi nôn nao mong cầu vồng bảy sắc
Mẹ thường bảo: những người ở ác
Không sao qua nổi cầu vồng
Với cọng rạ đồng quê và lọ nước xà phòng
Tôi có được quả bóng tròn bé nhỏ

Cầu vồng của tôi sinh ra từ chiếc lọ
Có gì mà chẳng thể qua
Lớn lên rồi mới kịp nhận ra
Cầu vồng đẹp nhờ mặt trời rực rỡ
Quả bóng xà phòng dễ vỡ
Với bao điều chứa khuất ở bên trong

Cầu vồng, cầu vồng tôi chờ mong
Có chăng chỉ là ước vọng
Chỉ là trong thần thoại
Để nửa đời tôi ngộ nhận hào quang.
(In trong Thơ Việt Nam thế kỷ XX, Thơ trữ tình, Nguyễn Bùi Vợi (chủ biên), NXBGD,Hà Nội,2008,tr 280)

I. Mở bài: Giới thiệu đôi nét về tác giả tác phẩm.

– Nhà thơ Nông Thị Ngọc Hòa, dân tộc Tày sinh năm 1955 tại Bắc Kạn. Các sáng tác của bà thường phản ánh sâu sắc đời sống, phong tục, cảnh quan và tâm thức của cộng đồng các dân tộc thiểu số Việt Nam, đặc biệt là văn hóa dân tộc Tày.

– Bài thơ “Cầu vồng” của Nông Thị Ngọc Hoà là một dòng hồi ức giàu chất trữ tình về hành trình nhận thức của con người từ những suy nghĩ hồn nhiên của tuổi thơ đến những thức tỉnh về những ảo tưởng, những giá trị đích thực của cuộc sống…

II. Thân bài: Phân tích nội dung và nghệ thuật.

a. Luận điểm 1. Bài thơ Khắc họa hành trình từ tuổi thơ hồn nhiên đến sự trưởng thành đầy chiêm nghiệm. Từ đó, nhắc nhở chúng ta trân trọng kí ức tuổi thơ và giữ vững niềm tin vào những điều tốt đẹp trong cuộc sống.

– Khổ 1: Khắc họa tuổi thơ hồn nhiên với niềm khao khát những điều kì diệu:

+ Tuổi thơ gắn liền với những cơn dông và sự chờ đợi cầu vồng hiện ra: “Tuổi còn thơ khi chợt tắt cơn dông / Tôi nôn nao mong cầu vồng bảy sắc” thể hiện sự háo hức, ngây thơ trước vẻ đẹp của tự nhiên. Lời mẹ: “những người ở ác / Không sao qua nổi cầu vồng”: đưa vào yếu tố dân gian, gắn cầu vồng với quan niệm đạo đức. Tuổi thơ tin vào những điều kì ảo, giản dị mà trong trẻo.

+ Lời mẹ dạy: những người ở ác/ Không sao qua nổi cầu vồng thể hiện cái nhìn thiện ác phân minh, giáo dục con người hướng thiện ngay từ thuở nhỏ. Câu vồng khi ấy là biểu tượng của sự công bằng, là ranh giới mà chỉ người tốt mới vượt qua được.

– Khổ 2: Hình ảnh cầu vồng gắn với những trò chơi dân dã và trí tưởng tượng trẻ thơ:

+ Hình ảnh “cọng rạ đồng quê”, “lọ nước xà phòng”, “quả bóng tròn bé nhỏ”: những vật dụng quen thuộc tạo nên “cầu vồng” riêng của tuổi thơ.

+ Cầu vồng của tôi sinh ra từ chiếc lọ / Có gì mà chẳng thể qua” thể hiện niềm tin đơn giản, hồn nhiên rằng mọi điều đều có thể đạt được, gợi vẻ đẹp bình dị, sáng tạo của tuổi thơ nơi làng quê.

– Khổ 3: Sự trưởng thành và nhận thức lại về bản chất của “cầu vồng”:

+ “Lớn lên rồi mới kịp nhận ra”,“Quả bóng xà phòng dễ vỡ”: Con người nhận ra vẻ đẹp đôi khi chỉ là hiện tượng thoáng qua, không bền vững.

+ Tác gả nhận ra quy luật: Có gì mà chẳng thể qua. Cuộc đời có những vẻ đẹp phù du, chóng vánh và cả những nỗi đau, thử thách rồi cũng sẽ qua

– Khổ 4: Sự vỡ mộng và chiêm nghiệm về những ước vọng đời người:

“Cầu vồng… chỉ là ước vọng / Chỉ là trong thần thoại”: phủ định những ảo tưởng đẹp đẽ.“Để nửa đời tôi ngộ nhận hào quang” thể hiện sự thức tỉnh muộn màng, nhìn lại hành trình sống, gửi gắm triết lí: con người cần tỉnh táo trước những ảo ảnh, biết nhìn nhận thực tế cuộc sống.

b. Luận điểm 2: Hành trình từ tuổi thơ hồn nhiên đến sự trưởng thành đầy chiêm nghiệm được thể hiện dưới những hình thức nghệ thuật đặc sắc

– Thể thơ tự do, nhịp điệu linh hoạt, phù hợp với dòng cảm xúc từ hồn nhiên đến suy tư.

– Giọng thơ biến chuyển: từ trong trẻo, hồn nhiên sang trầm lắng, chiêm nghiệm.

– Hình ảnh thơ giản dị, gần gũi: cơn dông, cầu vồng, cọng rạ, lọ xà phòng… nhưng hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượng.

– Ngôn ngữ mộc mạc, giàu tính biểu cảm, mang màu sắc đời sống dân gian.

– Biện pháp tu từ:

+ Ẩn dụ: “cầu vồng”, “bóng xà phòng” biểu tượng cho ước mơ, ảo tưởng mong manh.

+ Liệt kê: “cọng rạ, lọ nước xà phòng” tái hiện không gian tuổi thơ sinh động.

+ Điệp từ: “cầu vồng ”nhấn mạnh hình tượng trung tâm và dòng suy tưởng. Đối lập: giữa tuổi thơ-trưởng thành, thực-ảo, làm nổi bật sự thức tỉnh.

– Nghệ thuật góp phần làm nổi bật chiều sâu triết lí và hành trình nhận thức của con người trong bài thơ.

c. Đánh giá, mở rộng

III. Kết bài:

+ Khẳng định lại giá trị của bài thơ

+ Cảm nhận bản thân

Bài làm tham khảo

Nhà thơ Tố Hữu từng khẳng định: “Thơ là tiếng nói của trái tim, là tiếng hát của tâm hồn trước cuộc đời.” Bởi thế, mỗi bài thơ chân thành đều mở ra một miền cảm xúc, nơi con người được trở về với kí ức, đối diện với hiện tại và lắng nghe những thanh âm sâu kín của chính mình. Nông Thị Ngọc Hòa – nhà thơ dân tộc Tày đã mang vào thơ vẻ đẹp của thiên nhiên, đời sống và tâm hồn con người miền núi. Bài thơ “Cầu vồng” là một sáng tác giàu chất trữ tình và suy tưởng, kể lại từ một kỉ niệm tuổi thơ để rồi mở rộng thành những chiêm nghiệm về ước mơ, niềm tin, ảo tưởng và sự thức tỉnh của con người trước cuộc đời.

Ngay từ những câu thơ đầu, tác giả đã đưa người đọc trở về một miền kí ức xa xăm, nơi tâm hồn trẻ nhỏ vẫn nguyên vẹn sự trong veo và niềm tin vào những điều kì diệu:

“Tuổi còn thơ khi chợt tắt cơn dông
Tôi nôn nao mong cầu vồng bảy sắc
Mẹ thường bảo: những người ở ác
Không sao qua nổi cầu vồng”

Hình ảnh “cơn dông” vừa mang ý nghĩa tả thực, vừa như một phông nền để cầu vồng xuất hiện. Sau những phút trời đất dữ dội, đứa trẻ lại “nôn nao” ngóng chờ sắc màu rực rỡ trên bầu trời. Chỉ một từ “nôn nao” mà cả thế giới tuổi thơ như bừng dậy. Đó là sự háo hức, mong đợi, là niềm tin hồn nhiên trước vẻ đẹp của thiên nhiên. Cầu vồng trong mắt đứa trẻ không đơn thuần là một hiện tượng của đất trời. Lời mẹ đã khoác lên nó một màu sắc huyền thoại: “những người ở ác / Không sao qua nổi cầu vồng”. Một lời dạy mộc mạc mà thấm sâu vào tâm hồn trẻ nhỏ. Cầu vồng trở thành biểu tượng của sự công bằng, là một ranh giới thiêng liêng mà chỉ người sống lương thiện mới có thể vượt qua. Qua hình ảnh ấy, ta nhận ra vẻ đẹp của một tuổi thơ được nuôi dưỡng bằng niềm tin vào điều thiện, vào sự phân minh giữa tốt và xấu.

Từ bầu trời rộng lớn, cầu vồng bước xuống một không gian rất đỗi thân thương của làng quê. Thế giới tuổi thơ hiện ra qua những vật dụng giản dị:

“Với cọng rạ đồng quê và lọ nước xà phòng
Tôi có được quả bóng tròn bé nhỏ”

Chỉ “cọng rạ đồng quê”, “lọ nước xà phòng”, một đứa trẻ cũng có thể tạo nên thế giới riêng của mình. Cái nghèo của vật chất dường như chẳng thể ngăn nổi sự giàu có của trí tưởng tượng. Và rồi, “quả bóng tròn bé nhỏ” ấy lại được nâng lên thành một thứ cầu vồng của riêng nhân vật trữ tình:

“Cầu vồng của tôi sinh ra từ chiếc lọ
Có gì mà chẳng thể qua”

Câu thơ “Có gì mà chẳng thể qua” vang lên hồn nhiên mà mạnh mẽ. Đó là niềm tin của tuổi nhỏ trước cuộc đời. Khi chưa trải qua nhiều va vấp, con người nhìn thế giới bằng đôi mắt rộng mở, tin rằng mọi giới hạn đều có thể vượt qua, mọi ước mơ đều có thể chạm tới. “Cầu vồng của tôi” vì thế trở thành biểu tượng đẹp đẽ cho một thế giới riêng được tạo nên bằng trí tưởng tượng, niềm vui và niềm tin. Những hình ảnh bình dị như “cọng rạ”, “lọ nước xả phòng” khiến kí ức tuổi thơ hiện lên vừa gần gũi vừa ấm áp, gợi nhớ một thời con người có thể tìm thấy hạnh phúc từ những điều nhỏ bé nhất.

Thế nhưng, thời gian luôn âm thầm đưa con người đi qua những miền kí ức. Khi trưởng thành, ánh nhìn về thế giới cũng dần thay đổi. Câu thơ “Lớn lên rồi mới kịp nhận ra” giống như một cánh cửa mở sang một miền suy tưởng khác:

“Lớn lên rồi mới kịp nhận ra
Cầu vồng đẹp nhờ mặt trời rực rỡ
Quả bóng xà phòng dễ vỡ
Với bao điều chứa khuất ở bên trong”

Nếu tuổi thơ chỉ nhìn thấy vẻ đẹp lung linh của cầu vồng thì người trưởng thành bắt đầu tìm kiếm nguyên nhân phía sau vẻ đẹp ấy. Cầu vồng đẹp “nhờ mặt trời rực rỡ”. Ánh sáng ấy làm nên sắc màu, nhưng cũng khiến ta hiểu rằng vẻ đẹp mình nhìn thấy luôn có điều kiện để tồn tại. Đặc biệt, hình ảnh “quả bóng xà phòng dễ vỡ” mang sức gợi lớn. Quả bóng ấy có thể óng ánh dưới ánh sáng, có thể khiến một đứa trẻ say mê, nhưng chỉ một tác động rất nhẹ cũng khiến nó tan biến. Đó chính là hình ảnh ẩn dụ cho những điều đẹp đẽ nhưng mong manh trong đời sống, cho những ước vọng và hào quang mà con người từng nâng niu. Càng trưởng thành, con người càng hiểu rằng đằng sau vẻ ngoài rực rỡ của cuộc đời còn “bao điều chứa khuất ở bên trong”. Vẻ đẹp đích thực đòi hỏi con người phải nhìn sâu, nghĩ kĩ và biết phân biệt giữa giá trị bền vững với ánh sáng nhất thời.

Mạch thơ cứ thế lắng xuống, rồi bất ngờ dồn lại trong khổ cuối bằng một cảm giác vừa xót xa vừa tỉnh thức:

“Cầu vồng, cầu vồng tôi chờ mong
Có chăng chỉ là ước vọng
Chỉ là trong thần thoại
Để nửa đời tôi ngộ nhận hào quang.”

Điệp ngữ “cầu vồng, cầu vồng” khiến hình ảnh trung tâm của bài thơ vang lên như một tiếng gọi từ quá khứ. Nhưng cầu vồng ở đây đã mang một ý nghĩa khác. Nó trở thành biểu tượng cho những điều con người từng khao khát, từng tin tưởng, từng đuổi theo. Hai chữ “ước vọng” chứa đựng cả vẻ đẹp lẫn nỗi buồn. Ước vọng giúp con người hướng tới tương lai, song nếu biến ước vọng thành một thứ hào quang tuyệt đối, con người dễ rơi vào sự ngộ nhận.

Đặc biệt, câu thơ “Để nửa đời tôi ngộ nhận hào quang” là điểm lắng sâu nhất của tác phẩm. “Nửa đời” gợi một khoảng thời gian dài, còn “ngộ nhận” gợi sự thức tỉnh sau một quãng đời đã đi qua. Câu thơ giống như một tiếng thở dài của người đã từng tin, từng chờ đợi, từng say mê ánh sáng của cầu vồng rồi nhận ra phía sau ánh sáng ấy là sự mong manh. Tuy vậy, sắc thái của bài thơ không dừng lại ở nỗi thất vọng. Sự thức tỉnh cũng là một dạng trưởng thành. Khi nhận ra ảo ảnh, con người có cơ hội tìm kiếm những giá trị chân thật hơn, biết sống tỉnh táo hơn và biết trân trọng những điều bền vững hơn.

Làm nên sức lay động của bài thơ còn là một nghệ thuật biểu đạt giản dị mà tinh tế. Thể thơ tự do tạo điều kiện cho cảm xúc vận động linh hoạt, khi ngân nga theo kí ức, khi chậm lại trong suy tư. Giọng thơ chuyển biến tự nhiên từ trong trẻo, hồn nhiên sang trầm lắng, giàu chiêm nghiệm. Hình ảnh “cầu vồng” được lặp lại nhiều lần như một sợi chỉ xuyên suốt tác phẩm, vừa gắn kết các lớp kí ức vừa mở rộng ý nghĩa biểu tượng. Bên cạnh đó, hình ảnh “quả bóng xà phòng dễ vỡ”, “cọng rạ đồng quê”, “lọ nước xà phòng” đều rất đời thường nhưng lại chứa đựng sức gợi lớn. Nghệ thuật đối lập giữa tuổi thơ và trưởng thành, giữa vẻ đẹp lung linh và sự mong manh, giữa niềm tin hồn nhiên và sự tỉnh thức đã tạo nên chiều sâu triết lí cho bài thơ. Ngôn ngữ mộc mạc, tự nhiên, giàu màu sắc đời sống khiến những suy ngẫm tưởng như lớn lao trở nên gần gũi với mỗi người.

Khép lại “Cầu vồng”, người đọc vẫn còn nghe vang một tiếng gọi từ miền kí ức xa xôi. Đó là tiếng gọi của tuổi thơ, của những ước mơ từng rực rỡ, đồng thời cũng là tiếng gọi của sự trưởng thành. Nông Thị Ngọc Hòa đã mượn một hiện tượng thiên nhiên quen thuộc để nói về một vấn đề sâu sắc của đời người: con người cần biết ước mơ nhưng cũng cần đủ tỉnh táo để nhận ra đâu là ánh sáng chân thực, đâu chỉ là thứ hào quang dễ vỡ. Bài thơ vì thế vừa đẹp bởi chất thơ trong trẻo, vừa đáng nhớ bởi chiều sâu suy tưởng. Những sắc màu của cầu vồng rồi sẽ tan trên bầu trời, quả bóng xà phòng rồi sẽ vỡ, nhưng bài học về niềm tin, ước vọng và sự tỉnh thức mà nhà thơ gửi lại vẫn còn ở lại thật lâu trong lòng người đọc.