Văn bản thông tin là kiểu văn bản cung cấp tri thức, giải thích hoặc giới thiệu một vấn đề, sự vật, hiện tượng bằng những thông tin khách quan, chính xác. Khi làm phần đọc hiểu, học sinh không chỉ cần đọc đúng nội dung mà còn phải biết xác định ý chính, nhận diện cách tổ chức thông tin và phân tích tác dụng của các yếu tố hỗ trợ. Muốn làm tốt dạng bài này, cần ghi nhớ năm nội dung trọng tâm dưới đây.

*Những nội dung trọng tâm cần nắm vững

1. Xác định thông tin cơ bản của văn bản

Thông tin cơ bản là những nội dung quan trọng nhất mà người viết muốn truyền đạt đến người đọc. Đây là hệ thống ý chính xuyên suốt toàn bộ văn bản, giúp người đọc hiểu được văn bản đang đề cập đến vấn đề gì.

Để xác định thông tin cơ bản, trước hết cần quan sát nhan đề, phần sa-pô (nếu có), các đề mục, câu chủ đề hoặc câu mở đầu của từng phần. Sau đó, xác định văn bản được chia thành bao nhiêu phần lớn và mỗi phần tập trung làm rõ nội dung gì. Từ đó, khái quát thành các ý chính của toàn văn bản.

Khi đọc, không nên quá chú ý vào những thông tin nhỏ lẻ ngay từ đầu mà cần ưu tiên tìm ý lớn trước, bởi đó là cơ sở để hiểu toàn bộ văn bản và trả lời chính xác các câu hỏi đọc hiểu.

2. Xác định mối quan hệ giữa nhan đề và nội dung văn bản

– Nhan đề là “chìa khóa” giúp người đọc định hướng nội dung ngay từ đầu. Thông thường, nhan đề sẽ khái quát chủ đề hoặc vấn đề chính mà văn bản hướng đến, còn các phần nội dung sẽ triển khai, giải thích hoặc chứng minh cho vấn đề đó. Khi gặp câu hỏi về mối quan hệ giữa nhan đề và nội dung, cần xác định rõ:

+ Nhan đề nêu lên đối tượng hoặc vấn đề gì.
+ Các thông tin trong văn bản đã làm sáng tỏ vấn đề đó như thế nào.
+ Qua sự thống nhất giữa nhan đề và nội dung, tác giả muốn gửi đến người đọc thông điệp gì.

– Có thể ghi nhớ: Nhan đề => Khái quát vấn đề chính. Nội dung văn bản => Triển khai và làm rõ vấn đề ấy bằng các thông tin cụ thể.

3. Phân biệt thông tin cơ bản với thông tin chi tiết và nêu tác dụng của dữ liệu

– Bên cạnh những ý chính, văn bản còn có rất nhiều thông tin chi tiết như số liệu, dẫn chứng, ví dụ, sự kiện, hình ảnh thực tế hoặc kết quả khảo sát. Đây là những dữ liệu được sử dụng nhằm làm sáng tỏ nội dung trọng tâm.

– Khi phân tích, cần trả lời được ba câu hỏi:

+ Chi tiết hoặc dữ liệu cung cấp thông tin gì?
+ Chi tiết đó làm rõ cho ý chính nào của văn bản?
+ Việc sử dụng chi tiết hoặc dữ liệu mang lại tác dụng gì?

– Thông thường, các thông tin chi tiết sẽ giúp nội dung trở nên cụ thể, khách quan, sinh động và có sức thuyết phục hơn; đồng thời tăng độ tin cậy cho những điều mà người viết muốn khẳng định.

4. Nhận diện cách tổ chức và trình bày thông tin

– Để người đọc dễ tiếp nhận, văn bản thông tin thường sắp xếp nội dung theo những cách khác nhau. Việc nhận diện đúng cách trình bày sẽ giúp hiểu rõ mạch triển khai của văn bản và trả lời tốt các câu hỏi về nghệ thuật tổ chức thông tin.

– Một số cách trình bày thường gặp gồm:

+ Theo trình tự thời gian: sự việc được kể hoặc giới thiệu theo diễn biến trước – sau.
+ Theo trình tự không gian: thông tin được sắp xếp theo vị trí hoặc địa điểm.
+ Theo quan hệ nguyên nhân – kết quả: nêu nguyên nhân trước rồi chỉ ra kết quả hoặc ngược lại.
+ Theo cách phân loại đối tượng: chia đối tượng thành từng nhóm để trình bày.
+ Theo cách so sánh, đối chiếu: đặt các đối tượng cạnh nhau để chỉ ra điểm giống và khác.

Khi trả lời dạng câu hỏi này, cần nêu rõ văn bản sử dụng cách trình bày nào, chỉ ra những dấu hiệu nhận biết trong văn bản và phân tích tác dụng của cách sắp xếp ấy đối với việc truyền tải thông tin.

5. Phân tích vai trò của phương tiện phi ngôn ngữ

Ngoài ngôn từ, nhiều văn bản còn sử dụng các phương tiện phi ngôn ngữ như hình ảnh, bảng biểu, sơ đồ, biểu đồ, bản đồ, tranh minh họa, kí hiệu hoặc infographic. Các yếu tố này không chỉ giúp văn bản sinh động, hấp dẫn hơn mà còn hỗ trợ người đọc tiếp nhận thông tin nhanh chóng, trực quan và chính xác. Trong nhiều trường hợp, chúng còn cung cấp thêm những thông tin mà phần chữ chưa đề cập hoặc chưa thể hiện đầy đủ.

Khi làm bài, cần chú ý quan sát cả hình minh họa, bảng biểu và đặc biệt là phần chú thích đi kèm, bởi đây thường là nguồn cung cấp thông tin quan trọng để trả lời câu hỏi đọc hiểu.

*Mẹo làm bài đọc hiểu văn bản thông tin hiệu quả

Để tiết kiệm thời gian và tránh bỏ sót ý, có thể thực hiện theo trình tự sau:

Bước 1. Đọc nhan đề, sa-pô và quan sát toàn bộ bố cục của văn bản để xác định chủ đề chung.

Bước 2. Xác định các thông tin cơ bản trong từng phần, sau đó khái quát thành ý chính của toàn văn bản.

Bước 3. Liên hệ các thông tin chi tiết, số liệu, dẫn chứng với từng ý chính để hiểu rõ cách tác giả triển khai nội dung.

Bước 4. Quan sát cách sắp xếp thông tin, các phương tiện phi ngôn ngữ và phân tích tác dụng của chúng đối với việc truyền tải nội dung.

Ghi nhớ: Muốn làm tốt phần đọc hiểu văn bản thông tin, cần đọc đúng trọng tâm, xác định rõ ý chính, hiểu mối quan hệ giữa các thông tin và biết phân tích cách tổ chức văn bản. Khi nắm vững những kĩ năng này, việc trả lời các câu hỏi đọc hiểu sẽ trở nên nhanh chóng, chính xác và đạt hiệu quả cao hơn.