Phân tích bài thơ “Nói với em” của nhà thơ Vũ Quần Phương

Nói với em*
(Vũ Quần Phương)**

Nếu nhắm mắt trong vườn lộng gió
Sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay
Tiếng lích chích chim sâu trong lá
Con chìa vôi vừa hót vừa bay.

Nếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện
Sẽ được nhìn thấy các bà tiên
Thấy chú bé đi hài bảy dặm
Quả thị thơm, cô Tấm rất hiền.

Nếu nhắm mắt nghĩ về cha mẹ
Đã nuôi em khôn lớn từng ngày
Tay bồng bế, sớm khuya vất vả
Mắt nhắm rồi, lại mở ra ngay.
(Trích “65 bài thơ hay dành cho thiếu nhi”- Cao Xuân Sơn tuyển chọn- NXB Kim Đồng)

Chú thích:
(*) Nhạc sĩ Phan Bá Chức đã phổ nhạc bài thơ thành bài hát cùng tên.
(**) Vũ Quần Phương sinh năm 1940, quê ở Nam Định. Ông là bác sĩ y khoa đồng thời là nhà thơ, nhà phê bình văn học, trưởng ban biên tập văn học của NXB Văn học, chủ tịch Hội đồng thơ Hội nhà văn Việt Nam. Ông là nhà thơ nổi tiếng với nhiều bài thơ hay về tình yêu, và ở nhiều đề tài khác, trong đó có thơ thiếu nhi. Tác phẩm chính như: Cỏ mùa xuân (1966), Hoa trong cây (1977), Chỗ ấy sóng (2008

Dàn ý tóm tắt

I. Mở bài

Giới thiệu tên bài thơ, tác giả và nếu cảm nghĩ chung của em về bài thơ.

Vũ Quần Phương sinh năm 1940, quê ở Nam Định. Ông là bác sĩ y khoa đồng thời là nhà thơ, nhà phê bình văn học, trưởng ban biên tập văn học của NXB Văn học, chủ tịch Hội đồng thơ Hội nhà văn Việt Nam. Ông là nhà thơ nổi tiếng với nhiều bài thơ hay về tình yêu, và ở nhiều đề tài khác, trong đó có thơ thiếu nhi. Tác phẩm chính như: Cỏ mùa xuân (1966), Hoa trong cây (1977), Chỗ ấy sóng (2008). Bài thơ

Nói với em gợi nhắc tuổi thơ chúng ta phải biết học cách nghe, học cách nhìn, học cách nghĩ, nghĩa là phải biết sống đẹp, sống nhân hậu, sống có tình nghĩa thủy chung

II. Thân bài

Tập trung phân tích nội dung và nghệ thuật của bài thơ.

– Nội dung:

Luận điểm 1: Đặc sắc về chủ đề của bài thơ:

– Chủ đề, nhan đề bài thơ:

+ Bài thơ thuộc chủ đề tình yêu thiên nhiên, tình cảm gia đình. Bài thơ gợi nhắc tuổi thơ chúng ta phải biết học cách nghe, học cách nhìn, học cách nghĩ, nghĩa là phải biết sống đẹp, sống nhân hậu, sống có tình nghĩa thủy chung. Chủ đề ấy được thể hiện rõ trong nhan đề và nội dung các khổ thơ.

+ Nhan đề: “Nói với em” không hoa mĩ cầu kì, không trau chuốt từ ngữ hay công phu hàm ẩn mà chỉ như lời trò chuyện, tâm tình của thi nhân- người đi trước, với các em thiếu nhi về tình cảm gia đình, tình yêu thiên nhiên, cuộc sống. Từ đó góp phần thể hiện chủ đề của bài thơ.

– Khổ thơ thứ nhất: Hãy nhắm mắt để cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên.

+ Bài thơ mở ra bằng cụm từ “Nếu nhắm mắt” và trạng ngữ chỉ thời gian “trong vườn lộng gió”, ấy là nhắm mắt để lắng nghe và cảm nhận thế giới tự nhiên. Bao giờ cũng vậy, khi ta khép bớt một giác quan lại, thì các giác quan khác sẽ làm việc mạnh hơn, mức độ tập trung cao hơn. “ Nếu nhắm mắt…”có nghĩa là em phải thật yên lặng, thật chú ý lắng nghe và thật chú ý “nhìn” bằng trí tưởng tượng- vì mắt đã nhắm rồi.

+ Và khi ấy, giác quan thính giác sẽ phát huy mạnh nhất: “sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay”. Với tuổi thơ, còn gì hấp dẫn hơn những điều đẹp đẽ của thế giới tự nhiên quanh mình, của cỏ cây hoa lá, của chim muông vườn nhà.

+ Trong vườn lặng gió, có những loài chim rất nhỏ, rất hiền, chỉ đến khu vườn vào những sáng, những chiều thật bình yên. Chúng hót khẽ, chuyền cành rất nhẹ, mà nếu nhắm mắt, em sẽ nghe được cả tiếng của những chú chim sâu bé tí như trái cau lích chích trong vòm lá, tiếng đôi cánh chim chìa vôi thân nửa trắng nửa đen nhẹ nhàng phất lên cụp xuống, tiếng hót vừa ở cành này đã bay sang cành khác.

-> Những âm thanh ấy, nếu mở mắt và ồn ào gọi nhau, hay chạy theo đuổi bắt, … em sẽ không bao giờ thấy được. Tiếng chim ở đây cũng là tiếng đời, là âm thanh của thiên nhiên, của sự sống. Hãy thật yên, thật khẽ, thật dịu dàng mở rộng tâm hồn, em sẽ được thấy bao điều từ thiên nhiên kì diệu, trong khu vườn, trên đồng ruộng hay trong cánh rừng, dòng sông, bãi cỏ quanh em. Những câu thơ gieo vào tâm hồn trẻ thơ khao khát được khám phá và cảm nhận thế giới tự nhiên và cuộc sống quanh mình bằng tất cả tâm hồn, tình yêu tha thiết.

– Khổ thơ thứ 2: Hãy nhắm mắt để cảm nhận về thế giới thần tiên qua những câu chuyện của bà.

+ Từ không gian rộng là khu vườn, nhà thơ đưa dẫn ta đến không gian thân thuộc và gần gũi hơn nữa, đó là khung cảnh “nghe bà kể chuyện”. Và khi ấy, “nếu nhắm mắt” thì điều gì sẽ xảy ra?

+ Từ thế giới thực, cả một thế giới thần tiên kì ảo sẽ mở ra. Ở đó, các em không chỉ được nghe mà còn được nhìn thấy- cái nhìn bằng trí tưởng tượng, hình dung của một tâm hồn trẻ thơ luôn tin vào những câu chuyện cổ tích.

+ Thế giới đó có những bà tiên có quyền năng đặc biệt, luôn suốt hiện đúng lúc, đúng chỗ để giúp đỡ người tốt và trừng trị kẻ xấu; có chú bé đi hài bảy dặm với những phép màu kì diệu để thoả thích khám phá, chinh phục thế giới muôn màu; có cô Tấm dịu hiền- đại diện cho những phẩm chất tốt đẹp của con người,…

-> Nếu biết “nhắm mắt nghe” thì tuổi thơ sẽ hạnh phúc biết bao. Hình ảnh bà và thế giới cổ tích mãi mãi sống trong tâm hồn tuổi thơ, sẽ là hành trang đẹp để tuổi trẻ bước vào đời. Khổ thơ khơi lên trong tâm hồn trẻ thơ tình yêu thương, trân trọng người bà kính yêu và những niềm tin trong veo, những ước vọng đẹp đẽ.

– Khổ thơ thứ 3: Hãy nhắm mắt để suy ngẫm về công ơn của cha mẹ.

+ “Nếu nhắm mắt nghĩ” đó là nhắm mắt để suy ngẫm về lẽ đời, nó sẽ kích thích không chỉ thính giác hay trí tưởng tượng, mà nó sẽ tác động cả vào khối óc và trái tim. Có lẽ ở một lứa tuổi nhất định, các em mới có được, làm được điểm này.

+ Khi ấy, điều đầu tiên em cần nghĩ, nên nghĩ là “Nghĩ về cha mẹ”, nghĩ về công ơn nuôi dưỡng, bồng bế, dạy bảo… vô cùng vất vả, chẳng gì đong đếm hết của cha mẹ dành cho mình: “Đã nuôi em khôn lớn từng ngày- Tay bồng bế sớm khuya vất vả”. “Công cha như núi Thái Sơn

– Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” sao chúng ta không “nghĩ”? Có biết “nghĩ” về công ơn của cha mẹ thì mới biết cách đền đáp, mới biết báo hiếu mẹ cha.

+ Câu thơ cuối gói ghém bao ý tình sâu sắc, thấm thía. Tính hàm ngôn, lời ít mà ý nhiều của thơ được thể hiện rõ ở đây. Câu thơ có thể hiểu theo hai cách như sau:

Cách hiểu thứ nhất, câu thơ cuối tiếp mạch cảm xúc để nói về công ơn của cha mẹ. Nó gợi tả sự vất vả, yêu thương, hết lòng hi sinh vì con của bậc sinh thành. Ai từng làm cha mẹ hẳn sẽ thấu cảnh “Tay bồng bế sớm khuya vất vả- Mắt nhắm rồi lại mở ra ngay” đó là có những đêm trắng thức giấc ru con, canh cho giấc ngủ của con, cha mẹ mệt mỏi, buồn ngủ đến độ “nhắm mắt vào” trong vô thức, nhưng nhớ tới giấc ngủ con chưa tròn nên cha mẹ “Nhắm mắt rồi lại mở ra ngay.” Nếu hiểu theo cách này, câu thơ càng khiến ta thấm thía công ơn trời biển của mẹ cha dành cho mình.

Cách hiểu thứ hai, câu thơ là lời nhắn “em” biết yêu thương, hiếu kính cha mẹ bằng cách ứng xử và các hành động cụ thể hằng ngày. Khi nghĩ về cha mẹ, nhân vật trữ tình “nhắm mắt rồi lại mở ra ngay” vì nhắm mắt để cảm nhận, thấu hiểu nỗi vất vả của cha mẹ đã nuôi ta khôn lớn. Còn mở mắt ra để nhận thức về trách nhiệm, bổn phận của mỗi chúng ta với cha mẹ. Công lao của bố mẹ chỉ cần ta “nhắm mắt nghĩ” một thoáng thôi đã dạt dào niềm cảm động, biết ơn. Tác giả đã phải dùng một động tác mạnh, xốc dậy cảm xúc “lại mở ra ngay”. Nếu hiểu theo cách này, bài thơ càng thêm sâu sắc, ý nghĩa.

-> Dù được hiểu theo cách nào, thì khổ thơ vẫn là lời gợi nhắc về tình cảm gia đình thiêng liêng, sâu nặng. Là ơn nghĩa trời biển của bậc sinh thành và bổn phận, trách nhiệm của người con. Tác giả nhắc nhở tuổi thơ chúng ta phải biết học cách nghe, học cách nhìn, học cách nghĩ, nghĩa là phải biết sống đẹp, sống yêu thương, sống đúng đạo làm người.

Luận điểm 2: Đặc sắc về hình thức nghệ thuật của bài thơ:

– Bài thơ được viết theo thể thơ bảy chữ: mỗi câu thơ gồm bảy tiếng, cả bài thơ gồm ba khổ, mỗi khổ là bốn câu thơ.

– Bài thơ có bố cục chặt chẽ theo mạch cảm xúc: từ lắng nghe thanh âm cuộc sống đến lắng nghe, suy tưởng về thế giới thần tiên qua lời kể của bà và khép lại là những nghĩ suy thấm thía về công ơn cha mẹ.

– Vần: bài thơ gieo vần chân, là vần vần cách ở các câu 2-4 trong mỗi khổ. Cụ thể “hay- bay”; “tiên- hiền”, “Ngày- ngay”.

– Nhịp: bài thơ ngắt 4/3- nhịp phổ biến của bài thơ thất ngôn.

– Ngôn ngữ, hình ảnh thơ gần gũi, giản dị và tươi tắn, nên thơ, giàu sức gợi: Chim sâu, chim chìa vôi, bà kể chuyện, tay bế tay bồng, …

– Sử dụng hiệu quả các biện pháp tu từ: Một số biện pháp tiêu biểu như:

+ Điệp ngữ: Mỗi khổ thơ đều mở đầu bằng cụm từ có ý nghĩa giả định “Nếu nhắm mắt…sẽ được…”, (riêng khổ cuối có khác là “đã”). Tác dụng: Ba tiếng “Nếu nhắm mắt…” được điệp lại ba lần, qua đó nhà thơ khẽ nhắc các em thơ gần xa hãy nhắm mắt để lắng nghe âm thanh của thiên nhiên và của sự sống. Nhắm mắt để hồi tưởng về thế giới thần kì, bay lên cùng các tiên nữ, cùng cô Tấm, cùng chú bé đi hài bảy dặm, mãi mãi sống trong tâm hồn tuổi thơ, sẽ là hành trang đẹp để tuổi trẻ bước vào đời. Nhắm mắt để suy nghĩ: “nghĩ” về công ơn của cha mẹ thì mới biết cách đền đáp, mới biết báo hiếu mẹ cha…

+ Liệt kê: tiếng lích chích chim sâu trong lá, chim chìa vôi vừa hót vừa bay; bà tiên, chú bé đi hài bảy dặm, quả thị thơm, cô Tấm; … Là những điều kì diệu trong cuộc sống thường ngày mà nếu nhắm mắt, tĩnh tâm nghe bằng tâm hồn, ta sẽ được đón nhận và khám phá.

+ Ẩn dụ: Nhắm mắt là lắng lại, bình thản, nhìn nhận cuộc sống bằng tâm hồn. Mở mắt là nhận thức, đánh giá, nhìn nhận cuộc sống bằng trí tuệ.

III. Kết bài

Bài thơ “Nói với em” là bài thơ kết tinh thành công cả ở phương diện nội dung và nghệ thuật. Với những đặc sắc tiêu biểu của thể thơ bảy chữ, bài thơ nói với em rằng cuộc sống có biết bao điều kì diệu, nhưng tình yêu thương của cha mẹ dành cho chúng ta bao giờ cũng là điều kì diệu nhất. Như những tiếng chim trong vườn lặng gió, như bà tiên, như cô Tấm,… trong thế giới thần tiên, những vần thơ dịu dàng này “Nói với em” rằng, đừng bao giờ quên công ơn của Mẹ, của Cha…

Bài làm tham khảo

Vũ Quần Phương là một nhà thơ có giọng điệu riêng trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại. Bên cạnh những sáng tác trữ tình giàu suy tư về con người và cuộc sống, ông còn dành nhiều tâm huyết cho thơ thiếu nhi – mảng thơ mang đậm giá trị nhân văn và ý nghĩa giáo dục. Nói với em là một bài thơ tiêu biểu cho mảng sáng tác ấy. Bằng giọng thơ thủ thỉ, nhẹ nhàng, tác phẩm mở ra một thế giới vừa trong trẻo, mộng mơ, vừa thấm đẫm tình yêu thương gia đình, từ đó giúp trẻ em học cách cảm nhận vẻ đẹp của cuộc sống bằng cả tâm hồn.

Nét nổi bật trong chủ đề bài thơ là tình yêu thiên nhiên, niềm tin vào những điều tốt đẹp và tình cảm gia đình thiêng liêng. Ngay từ nhan đề Nói với em, tác giả đã tạo nên một không gian đối thoại gần gũi, thân mật. “Em” ở đây vừa là một đứa trẻ cụ thể, vừa là hình ảnh biểu tượng cho tuổi thơ hồn nhiên, trong sáng. Mạch cảm xúc của bài thơ được triển khai theo cấu trúc lặp lại “Nếu nhắm mắt…/ Sẽ được…”, như những lời nhắn nhủ dịu dàng, dẫn dắt em đi qua ba thế giới khác nhau: thế giới thiên nhiên, thế giới cổ tích và thế giới của tình thân gia đình.

Ở khổ thơ đầu, nhà thơ mời gọi em “nhắm mắt” để cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên:

Nếu nhắm mắt trong vườn lộng gió
Sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay
Tiếng lích chích chim sâu trong lá
Con chìa vôi vừa hót vừa bay.

Thế giới tự nhiên hiện lên không bằng hình ảnh thị giác mà bằng âm thanh tinh tế. Khi đôi mắt khép lại, các giác quan khác trở nên nhạy bén hơn, đặc biệt là thính giác. Những tiếng chim “lích chích”, “vừa hót vừa bay” gợi nên một khu vườn đầy sức sống, yên bình và trong trẻo. Qua đó, nhà thơ nhắn nhủ trẻ thơ hãy biết lắng lại, biết lắng nghe và cảm nhận thiên nhiên bằng sự tĩnh lặng của tâm hồn, bởi vẻ đẹp của cuộc sống không chỉ nằm ở những gì ta nhìn thấy mà còn ở những gì ta cảm nhận.

Sang khổ thơ thứ hai, thế giới mở ra là thế giới cổ tích – miền đất nuôi dưỡng trí tưởng tượng tuổi thơ:

Nếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện
Sẽ được nhìn thấy các bà tiên
Thấy chú bé đi hài bảy dặm
Quả thị thơm, cô Tấm rất hiền.

Từ không gian rộng mở của khu vườn, bài thơ chuyển về không gian ấm áp của gia đình – nơi có bà và những câu chuyện cổ tích quen thuộc. Khi “nhắm mắt nghe bà kể chuyện”, em không chỉ nghe mà còn “nhìn thấy” bằng trí tưởng tượng phong phú của mình. Những hình ảnh bà tiên, chú bé đi hài bảy dặm, cô Tấm hiền lành gợi lên thế giới cổ tích nhiệm màu, nơi cái thiện luôn chiến thắng cái ác. Khổ thơ không chỉ bồi đắp trí tưởng tượng mà còn nuôi dưỡng niềm tin trong trẻo của trẻ thơ vào những giá trị tốt đẹp, đồng thời thể hiện tình cảm yêu thương, gắn bó với người bà kính yêu.

Đến khổ thơ cuối, mạch cảm xúc lắng lại, trở nên sâu sắc và xúc động khi tác giả hướng “em” về công ơn sinh thành của cha mẹ:

Nếu nhắm mắt nghĩ về cha mẹ
Đã nuôi em khôn lớn từng ngày
Tay bồng bế, sớm khuya vất vả
Mắt nhắm rồi, lại mở ra ngay.

Những hình ảnh giản dị mà chân thực đã khắc họa rõ nét sự hy sinh âm thầm, bền bỉ của cha mẹ trong hành trình nuôi con khôn lớn. Đặc biệt, câu thơ cuối “Mắt nhắm rồi, lại mở ra ngay” mang ý nghĩa giàu tính triết lí. Nhắm mắt là để cảm nhận, để thấu hiểu bằng trái tim; còn mở mắt là để nhận thức, để ý thức rõ trách nhiệm và bổn phận của mình đối với công ơn sinh thành của cha mẹ. Qua đó, bài thơ không chỉ dừng lại ở cảm xúc mà còn đánh thức ý thức sống đẹp, sống biết yêu thương và biết ơn.

Bên cạnh nội dung giàu ý nghĩa, Nói với em còn gây ấn tượng bởi những nét đặc sắc nghệ thuật. Bố cục bài thơ được tổ chức chặt chẽ theo mạch cảm xúc tự nhiên: từ việc lắng nghe những thanh âm trong trẻo của thiên nhiên, đến việc thả hồn vào thế giới cổ tích qua lời kể của bà, rồi khép lại bằng những suy ngẫm sâu lắng về công ơn sinh thành của cha mẹ.. Ngôn ngữ và hình ảnh thơ gần gũi, giản dị mà giàu sức gợi, từ những hình ảnh thiên nhiên quen thuộc đến những hình ảnh đời sống gia đình thân thương. Điệp ngữ “Nếu nhắm mắt…” được lặp lại ở đầu mỗi khổ thơ không chỉ tạo nhịp điệu mà còn mang ý nghĩa gợi nhắc: nhắm mắt để lắng nghe bằng tâm hồn, để hồi tưởng thế giới cổ tích diệu kỳ và để suy ngẫm thấm thía về công ơn cha mẹ. Bên cạnh đó, hình ảnh “nhắm mắt” còn mang ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc, tượng trưng cho sự lắng lại, chiêm nghiệm bằng tâm hồn, còn “mở mắt” là nhận thức, đánh giá cuộc sống bằng lý trí. Tất cả đã góp phần thể hiện trọn vẹn chủ đề nhân văn và vẻ đẹp nhẹ nhàng, sâu lắng của bài thơ.

Có thể nói , Nói với em là một bài thơ giàu giá trị nhân văn, kết hợp hài hòa giữa nội dung ý nghĩa và nghệ thuật tinh tế. Tác phẩm không chỉ giúp trẻ em cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, nuôi dưỡng trí tưởng tượng qua cổ tích mà còn bồi đắp tình yêu thương, lòng biết ơn đối với cha mẹ. Với giọng thơ nhẹ nhàng, sâu lắng, bài thơ để lại dư âm bền lâu trong lòng người đọc, góp phần hình thành nhân cách đẹp cho mỗi con người ngay từ những rung động đầu đời.