TÀU ĐI HÒN GAI
(Nguyễn Quang Thân)

Người đàn ông nức lên một tiếng. Mặt ông tái xám di trong nắng chiều. Tôi nghĩ là câu chuyện đau buồn kia đã chạm đến vết thương lòng của ông.

Tàu của những người nghèo, những tâm trạng và nỗi buồn không có cách gột bỏ nào rẻ tiền và dễ dàng hơn là rải nó dọc một tuyến đường biển dài, khi tiếng sế-dịp lục bục đẩy anh xê dịch chỉ vài hải lý một giờ đi sâu mãi vào cái hư ảo của Hạ Long.

Ngồi đối tôi là một người đàn ông luống tuổi, tóc bạc một cách cục cằn. Những đường nhăn không quy luật, khó đoán định kẻ lên bộ mặt xạm đen xì nắng gió và những dằn vặt đời. Ông bảo ra Trà Cổ”tìm thằng con bất hiếu’. Nó về xin ông chia gia tài để cấp vốn cho con vợ đi buôn hàng Trung Quốc. ông từ chối. Nó đào trộm nền nhà cuỗm sạch của ông số vàng dưỡng lão. “Năm cây vàng của tôi chứ có ít ỏi gì”. ông nói. Bên cạnh tôi là một bà mù với đứa con út đang ngủ gà gật. Bà còn trẻ, mắt mở to như mắt người sáng, nét mặt không một nếp nhăn và bình thản. Không thể tưởng tượng được đôi mắt ấy không còn nhận được ánh sáng và mặt biền chiều rực rỡ trên Vịnh Hạ Long, đối với bà chỉ là một đêm tối mênh mông. Bà chăm chú nghe chuyện của chúng tôi theo cung cách và điệu bộ của người mù, sự chăm chú của toàn bộ cơ thể. Bà nói : “Thưa các ông, mỗi cây một hoa mới gọi là đời. Tôi xin kể các ông nghe một chuyện mắt thấy tai nghe tử thời tôi còn nhỏ… – bà hướng về người đàn ông – xin ông đừng buồn, thiên hạ còn có người bất hiếu hơn thằng con ông”.

Câu nói như an ủi được phần nào người cha đau khổ. Ông nghiêng người ra phía trước lắng nghe. Người đàn bà mù kề :

– Hồi lên mười, mắt tôi còn sáng. Cạnh nhà tôi có một bà cụ mù. Bà góa chồng lúc còn trẻ nhưng ở vậy nuôi con. Rồi bị một cơn thiên đầu thống và thế là mù hẳn. Anh con trai cưới vợ. Cả xóm nghèo ai cũng có tiền mừng, mọi người tự đặt tiền vào bàn tay bà cụ. ở chỗ tôi những người sáng mắt cũng còn chật vật lắm mới kiếm được miếng ăn, huống gì bà. Cưới được nàng dâu tốt nết, chắc đời bà đỡ khổ. Nhưng có ai ngờ anh con! Sau ngày anh có vợ, người ta đã xầm xì về anh những chuyện tày trời. Thế rồi một hôm, sang nhà con bạn chơi, tôi thấy nó dang chúi mũi vào một lỗ thủng trên vách đất, nhìn sang gian nhà của bà cụ mù. Nó vẫy tôi lại Các chư ông có biết tôi nhìn thấy chuyện gì không ? Cả nhà bà cụ đang ngồi bên mâm cơm. Trên mâm có một đĩa rau luộc, một đĩa thịt kho vàng. Bà cụ ngồi nhai cơm. Anh con trai đang bặm môi dùng hai chiếc đũa đầy đĩa thịt về phía vợ. Còn chị con dâu, mặt đỏ bừng vì xấu hổ, chống lại chồng bằng cách lấy đũa đẩy cái đĩa sang phía mẹ chồng. Cả hai dằng co nhau trên cái mâm, trong im lặng, cả hai đều dùng hết sức của cánh tay mà không nói một lời. Chỉ còn nghe thấy tiếng nhai trệu trạo của bà mẹ. Lúc đó tôi nghĩ là bà không biết gì. Trước mắt bà chỉ là đêm tối, như trước mắt tôi bây giờ cũng chỉ là đêm tối… Tôi vội quay đi, không dám nhìn tiếp cảnh đó nữa, mặc dù hồi đó tôi mới chỉ lên mười, nhưng tôi không chịu nổi, chạy về nhà úp mặt xuống gối mà khóc. Cầu Trời cho các chư ông đứng bao giờ phải nhìn thấy cái cảnh tôi nhìn thấy đó. Hai năm sau, bà mẹ treo cổ tự vẫn ngay trong nhà, chị con dâu đẻ được một đứa con trai thì ôm con về nhà mẹ. Nhưng anh con trai lại làm ăn tấn tới, mua dược nhà khác và dọn đi Giờ đây, khi đã bị mù, tôi mới biết là mình đã nhầm. Người mù nhìn thấy mọi thứ trong bóng đêm, trong hai năm trời bà cụ dã nhìn thấy bao nhiêu chuyện khiến bà phải tìm cách…

Người đàn ông nức lên một tiếng. Mặt ông tái xám di trong nắng chiều. Tôi nghĩ là câu chuyện đau buồn kia đã chạm đến vết thương lòng của ông. Tôi đưa ông một lọ dầu gió: Tôi bảo : “Bác khó ở ?” Ông xua tay rồi đứng dậy, bước tới phía mũi tàu. Đôi vai to bè của ông oằn xuống trên tấm lưng mềm nhũn như không còn cột sống chống đỡ. Tôi bỗng nghĩ đến cái chết của bà mẹ mù trong câu chuyện đang làm tôi run cả người lên. Đàn ông cũng chẳng cứng rắn gì hơn đàn bà. Trên đường ra Vịnh đã có bao nhiêu cuộc đời tìm cách tự giải thoát vào làn nước xanh thẫm này. Tôi quả quyết đứng dậy, đi theo người đàn ông, tay vẫn cầm lọ dầu. ông đã ngồi xuống đống giây chão trên lỗ neo.

Tôi bước lại gần, cố nghĩ cách làm ông khuây khỏa.

Tôi nói : “Ngày mai mới có tàu ra Trà Cổ. Nhà tôi ở gần núi Bài Thơ, nếu tiện xin mời bác…”

Người bạn đường nhìn tôi với đôi mắt biết ơn. Nhưng một khoảng trống mênh mông hiện ra trong mắt ông, trong cái nhìn mà tôi không thể nào mô tả nổi, một nỗi xót xa, ân hận hay thứ tình cảm gì gần như thế đang làm đôi đồng tử của mắt ông to ra như ông đang hấp hối. Linh tính mách bảo tôi một điều : người đàn ông này phải nói câu gì đó với tôi hay với bất kỳ ai khác. Nếu không ông sẽ gục xuống trên đống giây chão. Tôi đã không nhầm. Ông nói:

– Cám ơn ông. Nhưng tôi không ra Trà Cổ làm gì nữa. Tôi thế là đáng đời. Ông biết không, tôi đã nhận ra bà mù ấy. Bốn mươi năm trước bà ta là cô bé hàng xóm của hai mẹ con tôi.

Gợi ý

1. Chỉ ra được diễn biến tâm trạng của nhân vật người đàn ông sau khi nghe câu chuyện của người đàn bà mù qua những chi tiết về thái độ, hành động, lời nói, tâm trạng.

Có thể nêu một số biểu hiện sau:
– Bàng hoàng, đau đớn khi nhận ra thằng con bất hiếu trong câu chuyện của người
đàn bà mù chính là mình.
– Ân hận, day dứt, xót xa vì mình cư xử tệ bạc dẫn đến cái chết của người mẹ.
– Chấp nhận hậu quả của việc mình làm trong quá khứ: sự tệ bạc của con trai là điều tất yếu mà ông phải gánh chịu.

2. Nêu được ý nghĩa của diễn biến tâm trạng đó.

Tham khảo gợi ý sau:
– Khắc họa sự thức tỉnh sâu sắc của nhân vật về trách nhiệm gánh chịu hậu quả của cách sống tệ bạc của mình.
– Góp phần bộc lộ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm: Phê phán những người con đối xử tệ bạc với cha mẹ mình; nhắc nhở cách sống của bậc cha mẹ sẽ là tấm gương ảnh hưởng đến con cái.

Bài làm tham khảo (600 chữ)

Văn chương đôi khi không cần đến những cao trào kịch tính hay biến cố dữ dội để lay động lòng người, mà chỉ cần đặt con người vào khoảnh khắc buộc phải đối diện với chính mình. Tàu đi Hòn Gai của Nguyễn Quang Thân là một truyện ngắn như thế: bi kịch không đến từ những biến cố dữ dội mà được khơi mở qua một cuộc gặp gỡ tình cờ trên chuyến tàu của những phận người nghèo khổ. Chính tại không gian tưởng như rất đỗi bình thường ấy, diễn biến tâm trạng của người đàn ông sau khi nghe câu chuyện của người đàn bà mù đã trở thành điểm nút ám ảnh nhất của tác phẩm, nơi nhân vật buộc phải ngoảnh nhìn lại quá khứ tội lỗi và đối diện với bản án nghiệt ngã của lương tâm mình.

Ban đầu, người đàn ông xuất hiện với nỗi đau của một người cha bị con trai phản bội. Ông mang theo sự phẫn uất, uất nghẹn và cay đắng khi kể lại việc đứa con “bất hiếu” đào trộm vàng dưỡng lão của mình. Trong tâm thế ấy, ông tự đặt mình vào vị trí nạn nhân, là người cha đáng thương bị con ruột chối bỏ. Thế nhưng, câu chuyện của người đàn bà mù tưởng chừng chỉ là một lời an ủi lại vô tình mở ra một cánh cửa dẫn ông trở về quá khứ mà ông chưa từng dám đối diện.

Khi lắng nghe câu chuyện về người con trai tàn nhẫn giành giật miếng ăn của mẹ mù, tâm trạng người đàn ông bắt đầu rung chuyển dữ dội. Chi tiết “ông nức lên một tiếng, mặt tái xám đi trong nắng chiều” cho thấy sự bàng hoàng đến tột độ. Đó không còn là nỗi đau của sự đồng cảm thông thường, mà là cú sốc khi ông nhận ra hình ảnh thằng con bất hiếu năm xưa trong câu chuyện kia chính là mình. Quá khứ bị chôn vùi bỗng sống dậy, phơi bày một tội lỗi không thể chối cãi.

Cảm xúc bàng hoàng nhanh chóng chuyển thành ân hận, day dứt và xót xa đến tê dại. Hình ảnh người đàn ông “đôi vai oằn xuống”, “tấm lưng mềm nhũn như không còn cột sống” là biểu tượng cho sự sụp đổ hoàn toàn về tinh thần. Ông không chỉ đau vì ký ức tội lỗi, mà còn vì nhận ra cái chết của người mẹ năm xưa có phần nguyên nhân từ sự tệ bạc của chính mình. Nỗi ân hận ấy âm thầm, không nước mắt, không lời than vãn, nhưng đủ sức làm con người ta như đang “hấp hối” giữa đời sống hiện tại.

Cao trào của diễn biến tâm trạng là khi người đàn ông đi đến sự chấp nhận cay đắng. Ông quyết định không ra Trà Cổ tìm con nữa và thốt lên: “Tôi thế là đáng đời”. Câu nói ngắn gọn ấy là bản án nghiêm khắc nhất mà ông tự tuyên cho chính mình. Ông hiểu rằng sự bất hiếu của con trai hôm nay không phải là điều ngẫu nhiên, mà là hệ quả tất yếu của cách sống tệ bạc mà ông từng gây ra trong quá khứ. Đó là khoảnh khắc thức tỉnh muộn màng, khi con người buộc phải gánh chịu hậu quả của chính những lựa chọn sai lầm của đời mình.

Diễn biến tâm trạng của người đàn ông không chỉ khắc họa bi kịch cá nhân, mà còn góp phần làm nổi bật chủ đề tư tưởng sâu sắc của tác phẩm. Qua đó, Nguyễn Quang Thân phê phán gay gắt những người con đối xử tàn nhẫn với cha mẹ, đồng thời gửi gắm một lời cảnh tỉnh: cách sống của bậc cha mẹ hôm nay chính là tấm gương phản chiếu cho số phận của họ trong tương lai. Trên chuyến tàu đi Hòn Gai, giữa không gian mênh mông của biển trời, bi kịch của người đàn ông trở thành lời nhắc nhở âm thầm mà ám ảnh về đạo lý làm người: có những lỗi lầm, khi nhận ra thì đã quá muộn để chuộc lại.

Bài văn 400 chữ

Có những cuộc gặp gỡ thoáng qua trong đời lại đủ sức làm con người ta nhìn thấy rõ nhất bản ngã của chính mình. Trong truyện ngắn Tàu đi Hòn Gai, Nguyễn Quang Thân đã đặt nhân vật người đàn ông vào một tình huống đặc biệt như thế: lắng nghe câu chuyện của một người đàn bà mù để rồi từ đó bước vào cuộc đối thoại đau đớn nhất – đối thoại với quá khứ của chính mình. Diễn biến tâm trạng của người đàn ông sau câu chuyện ấy là một hành trình thức tỉnh muộn màng, thấm đẫm bi kịch nhân sinh.

Ban đầu, người đàn ông mang tâm trạng uất ức và tổn thương của một người cha bị con phản bội. Ông kể chuyện con trai đào trộm vàng với giọng đau đớn, pha lẫn phẫn nộ, tự xem mình là nạn nhân của sự bất hiếu. Thế nhưng, khi câu chuyện của người đàn bà mù được kể lại, tâm thế ấy bắt đầu rạn vỡ. Nghe chuyện người con giành giật từng miếng ăn với mẹ mù, ông “nức lên một tiếng”, gương mặt “tái xám đi trong nắng chiều”. Đó là khoảnh khắc bàng hoàng tột độ, khi ông nhận ra hình ảnh đứa con bất hiếu năm xưa trong câu chuyện kia chính là mình của bốn mươi năm về trước.

Từ cú sốc ấy, tâm trạng người đàn ông chuyển sang ân hận và day dứt sâu sắc. Hình ảnh ông lặng lẽ bước ra mũi tàu, “đôi vai oằn xuống” như không còn điểm tựa, cho thấy sự sụp đổ hoàn toàn về tinh thần. Nỗi đau lúc này không chỉ là ký ức tội lỗi bị đánh thức, mà còn là sự xót xa trước cái chết của người mẹ mù – một cái chết âm thầm nhưng ám ảnh, mà nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ sự tàn nhẫn của chính ông trong quá khứ.

Đỉnh điểm của diễn biến tâm trạng là khi người đàn ông đi đến sự chấp nhận cay đắng. Ông từ bỏ ý định ra Trà Cổ tìm con và thốt lên: “Tôi thế là đáng đời”. Câu nói ngắn gọn ấy cho thấy sự thức tỉnh muộn màng nhưng đầy đau đớn: ông hiểu rằng sự bất hiếu của con trai hôm nay là hệ quả tất yếu từ cách sống tệ bạc mà ông từng gieo.

Qua diễn biến tâm trạng của người đàn ông, Nguyễn Quang Thân không chỉ khắc họa một bi kịch cá nhân mà còn gửi gắm lời cảnh tỉnh sâu sắc về đạo lý làm người: gieo nhân nào, gặt quả nấy; sự tàn nhẫn với đấng sinh thành sẽ trở thành bóng tối ám ảnh suốt một đời người.

Đoạn văn 200 chữ

Có những khoảnh khắc trong đời, chỉ một câu chuyện tưởng như của người khác lại đủ sức đánh thức cả quá khứ mà ta từng cố quên. Trong Tàu đi Hòn Gai, Nguyễn Quang Thân đã để nhân vật người đàn ông bước vào khoảnh khắc ấy khi ông lắng nghe câu chuyện của người đàn bà mù, để rồi từ đó trải qua một diễn biến tâm trạng đầy đau đớn và thức tỉnh. Ban đầu, ông mang nỗi uất ức của một người cha bị con trai phản bội, tự xem mình là nạn nhân của sự bất hiếu. Nhưng câu chuyện về người con tàn nhẫn giành giật miếng ăn với mẹ mù đã khiến ông bàng hoàng đến tái xám mặt mày. Tiếng “nức lên” bật ra trong nắng chiều chính là dấu hiệu của cú sốc tinh thần dữ dội, khi quá khứ tội lỗi bốn mươi năm trước bất ngờ sống dậy và ông nhận ra kẻ bất hiếu trong câu chuyện kia chính là mình. Từ đó, tâm trạng ông chuyển sang ân hận, day dứt và xót xa đến sụp đổ. Hình ảnh người đàn ông lặng lẽ bước ra mũi tàu, đôi vai oằn xuống như không còn điểm tựa, cho thấy sức nặng khủng khiếp của sự tự kết tội. Cao trào của diễn biến tâm trạng là lời thú nhận: “Tôi thế là đáng đời”, khi ông chấp nhận hậu quả cay đắng của lối sống tệ bạc trong quá khứ. Qua đó, tác phẩm gửi gắm lời cảnh tỉnh sâu sắc về đạo lý làm người và quy luật nghiệt ngã của nhân quả.